تراژێدیی تاراوگە و هونەری کۆمەڵایەتیی کوردستان(بەشی یەکەم)

Kurdane.com

چەند تێبینییەکی ڕەخنەگرانە لەمەڕ بۆچوونەکانی هونەرمەند، ناسر قازیزادە

سەعیدە سائێب

له‌ ده‌یه‌كانی ڕابردوودا‌ جه‌سته‌ی هونه‌رمه‌ند له‌ پێرفۆرمانس، ڤیدیۆ ئارت‌ و فۆتۆگرافیدا به‌ ڕێژەیەکی زۆر ببوه‌ ناوه‌ندی هونه‌ری هاوچه‌رخ. له‌مڕۆدا ده‌توانین بڵێین كه‌ڵكه‌ڵه‌ ڕۆژانه‌كانی هونه‌رمه‌ند، كه‌وتنه‌به‌ر چاوی جه‌سته‌یه‌تی ‌وه‌ك جه‌سته‌ی كرێكاریك.

بۆریس گرۆیس(1)

 

لە درێژەی ئەو وتووێژانەدا کە بەڕێز محەممەد خاکی لەژێرناوی "مێژووی زارەکیی چەپ لە کوردستان" لەگەڵ کەسایەتە سیاسیەکانی ئێستا و سەردەمی ڕاپەڕینی ئێراندا کردوویەتی، وتووێژێکی تێدایە لەگەڵ هونەرمەندی بەڕێز و تێکۆشەر، ناسر قازیزادە(2)  سەبارەت بە دەور و نەقشی هونەر لە سیاسەت یان پێوەندیی نیوان ئەم دوانە. ئەم زنجیرە وتووێژە جگە لەوەی ڕەنگە لە سەرەتادا وەک پڕۆژەیەکی فەردی خۆی بنوێنێ بەڵام لەو هەوڵ و کارە پڕ بایەخ و بەهادارانەیە کە توانیویەتی بەشێکی زۆری ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانی مێژووی سیاسیی هاوچەرخی کوردستان بەشێوەیەکی ڕاشکاوانە و دوور لە شەرم و تەعارفی میدیای ڕەسمی پێشکەش بە خوازیاران و هۆگرانی ئەو مێژووە و ڕووداوەکانی بکات (بەش بە حاڵی خۆم لێرەوە دەسخۆشیان لێدەکەم و هیوادارم پەیگیرانە بەردەوامبن لەسەر درێژەدانی ئەم پڕۆژە سەرکەوتووە). لەو زنجیرە وتووێژەدا ئەو وتووێژەی زیاتر لە وتوویێژەکانی دیکە سەرنجی ڕاکێشام وتووێژە لەگەڵ هونەرمەندی بەڕێز ناسر قازیزادە، لەبەر چەند هۆکار. یەکەم، لەبەر ئەوەی کە خۆم لەو بوارەدا کار دەکەم و دەخوێنمەوە دووهەم، لەبەر ئەوەی کە هونەر و پێوەندیەکانی لەگەڵ کۆمەڵگا و کێشەکانی ناو دنیای هونەر بۆ خۆی، هەمیشە کەڵکەڵە و جێگەی پرسیار و سەرنجم بووە چ لە بواری تیۆریک و چ لە بواری پراکتیکدا.  

پانتای هونەر بەگشتی و پانتای شێوەکاری بە تایبەتی لە کوردستاندا پانتایەکی ساوایە و کاری تیۆریک و شیکارانەی ئەوتۆ یان شیاوی بۆ نەکراوە و بەشێوەیەکی تایبەتیتریش لە بواری ڕەخنە و خوێندنەوەی جیدیی و زانستیدا زۆر لاوازە. بەڵام لەباری کردارییەوە هەنگاوی باش نراوە. تا ئەو شوێنەی دەگەڕێتەوە سەر هونەر و دەوری هونەر لە کوردستاندا پرسیارە گەڵاڵە کراوەکان و وڵامەکانی تایبەت بەم بوارە، هەردووکیان هەندێک پرسیاری تر دێننە گۆڕی کە بەردەوام پرسی هونەرە لە کۆمەڵگادا و تا ئێستایش وڵامێکی شایستە، گونجا و عەسریی پێ نەدراوەتەوە. لەوانەیە سەرچاوەکانی کێشە و ناکۆکییەکانی هونەر و دۆخ یان پێگەی هونەر و بەدواشیدا هونەرمەندان ئەوە بێت کە هێشتا پێوەندییەکی ئەوتۆ لە نێوان هونەر و جومگەکانیتری کۆمەڵگادا درووست نەبوو بێ و هەمیشە وەک ئەویدیەک تماشای هونەر، بە تایبەتی هونەری شێوەکاری، لە کوردستاندا کراوە. خاڵێکی گرینگی دیکەش ئەوەیە کە هەرکات باس لە هونەری کوردستان کراوە کەم و زۆر ئاماژە بە گیروگرفتەکانی هونەرمەند و هونەرەکەی کراوە بە ڵام ئەمە هەر لە ئاستی گلەیی  و دەردە دڵ نەترازوە و هەنگاوی پراتیک و تیۆریکی جدی بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە هەڵنەگیراوە. دوورودرێژیی وتووێژەکە و زۆر بوونی باسەکان و دەرفەتی کەمی ئەم دەقە، ڕێگرە لەوەی یەک بەیەکی پرسیار و وڵامەکان لێکبدەینەوە و لەسەر بدوێین. لێردا تەنیا پرژاومەتە سەر بابەتە بەرچاوەکان و دواتریش لەسەر هەندێک لە بەرهەمەکان دەدوێم. دەمانەوێ لەلایەکەوە لەڕێگەی ڕەخنە و خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەی وڵامەکانی بەڕێز قازیزادەوە باسی هونەر و هونەرمەندان و گرفتەکانیان بکەین لە کوردستان و مێژووەکەیدا. لەلایەکی دیکەشەوە وڵامەکانی ئەو وتووێژە و واقعی هەنووکەی هونەری کوردستان و پرسی تاراوگە و زیان و خەسارەکانی، تا ئەو شوێنەی بکرێ و لە تاقەتی ئەم بابەتەدا بێ، باس بکەین و لەو بوارەدا هەندێک ڕوونکاری و شیکردنەوە بخەینە بەر چاوی خوێنەرانی ئەم دەقە و بەردەنگەکانی ئەو وتووێژە. خاڵێکی گرینگ کە پێوستە پێش چونە ناوی ئەسڵی بابەتەکە ئاماژەی پێبدەم ئەوەیە کە لای من مفروزە کە خوێنەری ئەم بابەتە پێشتر وتووێژەکەی بینیوە بۆیە بە تەواوەتی و دانە دانە فاکتەکانم نەهێناوەتەوە تەنیا ئاماژەم بە هەندێک لە فاکتەکان کردووە و لەسەری دواوم.

دیارە هەر پارچەیەک لە چوار پارچەی کوردستان خاوەن مێژووی هونەریی تایبەت بەخۆیەتی و ناوچەیەکیشە کە شارستانیەتە کەونینە و سەرەتایەکان تێیدا سەریان هەڵداوە و هەنووکەش هونەرمەندانی ئەم چوار پارچە بە دڵسۆزی و دڵفراوانیەوە، سەرباری ئەو کێشە و گرفتانەی کە لەسەر ڕێیانن و زۆربەیان دیاری و دەست کردی مێژووی داگیرکەرانن، درێژەدەری ئەوە ڕێچکە و ڕێگەیەن و کاری باشیان لەو بوارەدا کردووە. دوان لەسەر هونەری چوارپارچەی کوردستان لە تاقەتی ئەم وتارە کورتەدا نییە و هەوڵێ چڕوپڕ بۆ کۆ کردنەوەی ئەو سەرچاوانەی پێوەندیان بەم باسەوە هەیە و کۆمەڵێک ڕێکار و زاویەی تێۆریک و توێژەرانەی پێویستە کە ڕەنگە ڕۆژێک لە ڕۆژان هەوڵ و هیمەتێک بۆ کردنی ئەو ئەرکە پەیدا بێ و تا ئەو شوێنەی دەگەڕێتەوە سەر خۆشم، بەشێکە لە ستراتیژیی کاری داهاتووم و کاری بۆ دەکەم و هێوادارم بتوانم ئەنجامی بدەم. کەواتە، مەبەستی سەرەکیی ئێمە لێرەدا دەوری هونەرە لە کوردستانی ڕۆژهەڵاتدا یان باشترە بڵێین هونەری کوردستانی ڕۆژهەڵات بەشێوەیەکی تایبەتی.

ئەگەر نەڵێین گریمان، لانیکەم بە دڵنیاییەوە دەتوانین بڵێین پانتای کولتوور لە کوردستاندا پانتایەکی پڕکێشە و گیروگرفتە. بێگومان جوگرافیا، سیاسەت، ئابووری و ئایین و ئایینزا جیاوازەکان هۆکارێکی گرینگ بوون بۆ درووست بوون و بەرهەمهاتنی دۆخی ئێستا و ئەمانە پاکیان هەندێک هۆکاری گرینگن لەسەر دواکەوتن یاخود پێشکەوتی ئاستی کولتوور و هونەر لە کۆمەڵگای کوردستان  لە خولە جیاوازەکاندا هەندێک جار بەربەست بوون لە گەشەکردن و باڵاکردنی هونەر و هەندێ جاریش کە کەشێکی کراوە و تۆزە ئازادیەک هاتۆەتە ئاراوە، هونەر وەک باقیی پانتاکانی دیکە گەشەی بە خۆیەوە بینیوە. ئەم هۆکارانەش بوونەتە هۆی ئەوەی هونەر نەتوانێت ڕەوتی سرووشتیی خۆی بپێوێ و بەردەوام تووشی پچڕان و دابڕان بێ لەیەکدی. واتە بەبێ خوێندنەوەی خول، زەمان و شوێنی بەرهەمهاتنی بەرهەم و کارە هونەرییەکان، دەشێ دەربڕینی بۆچوون کارێکی هەڵە بێ. ئەوەیە کە هونەری ئێمە وەک هونەری ڕۆژاوا نەیتوانیوە قۆناغەکانی بە شێوەیەکی سرووشتی و بەبێ گیروگرفت تێپەڕێنێ و دوابەدوای ئەمە گەیشتووەتە دەستی هونەرخوازان و هونەرمەندانی جیلی نوێ و بەبێ زەبت و ڕەبتی مەفهوومی و تەکنیکی خولاوخول خۆی ڕاکێشاوە و لە ئاستی پێناسە و دیاریکردنی سنوور و ڕووبەرە زانستی، مانایی و پۆلێنبەندییەکاندا بەبێ ڕەخنە و شیکاری لەم خولەوە بە خولێکی دیکە و لە سەردەمێکەوە بۆ سەردەمێکی دیکە خۆی ڕاکێشاوە و لێکەوتە و بەدواهاتی مەترسیداری ئەم سەقەتی و پارچە پارچەییە هونەرێکی ئفلیج و کەرت کەرتی لێکەوتووەتەوە. لێرەوە، ئەرکێکی زۆر قورس دەخاتە سەر هونەرمەندانی هاوچەرخ بۆ سەرلەنوێ بینا و درووست کردنەوەی ئەم هونەرە، بەڵام هونەرمەندانی کورد سەرباقیی ئەم هەمووە کێشە و گرفتانە کەڵکیان لە هونەری ڕابردوو وەرگرتوە و نەیانهێشتوە لە ڕەوتە هونەرییە نوێ و سەردەمیەکانیش دواکەون و خۆیان لەسەر شێوازە جیهانییەکان ڕاهێناوە و بەرهەمیان خولقاندوە.

دوای ڕاپەڕینی گەلانی ئێران لە ساڵی 1357دا کوردستانیش لەم گۆڕانانە بێبەری نەبوو و ئاڵۆزی و ئاڵوگۆڕێکی گەورەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی بەرینی بەسەردا هات. ئەم دۆخە تازەیە کاریگەریی زۆری لەسەر هونەرمەند و بەرهەمە هونەرییەکانیان دانا و مێژووی سیاسی و بیرکردنەوەی کۆمەڵگا و هەموو ڕووبەرە سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری و... بە شێوەیەکی ڕادیکاڵ و ڕێشەیی گۆڕا و ئەم گۆڕانەش بووە هۆی سەرهەڵدان و پەیدا بوونی ڕوانگە و بۆچوونگەلی هەمەجۆر و فرەچەشن (بۆ پەیگریکردنی ئەم ڕوانگە و بۆچوونە جیاوازانە باقیی وتووێژەکانی ئەم زنجیرە وتووێژە زۆر بەکەڵکن و ئێمەش زیاتر لەوە باسی لەسەر ناکەین).

دوای هاتنە سەر کاری کۆماری ئیسلامیی ئێران و باڵادەست بوونی لە کوردستاندا، سەرجەم هێزە سیاسییەکان و چالاکانی سیاسیی ئەو سەردەمە بۆشایی و درزێکی گەروە هاتەنێو کەشی سیاسیی کوردستانەوە و هەموو ئەو چالاکە سیاسیانە، کە جگە لە سیاسەت خاوەن حەز و ویستی جیاوازی هونەری و ئەدەبی و بەگشتی کولتووری بوون، ڕوویان لە هەندران کرد. ئەم درز و کەلێنە گەورەیە بووبە هۆی دابڕانی هەندێک لە هونەرمەندان، و وەک پێشتر باسکرا بەشێکیان ئاوارەی هەندەران دەبن و بەشێکی دیکەشیان لە ناوەوەی وڵاتدا درێژە بە کار و چالاکییەکانیان دەدەن. یەکێک لە ترسناکترین بە دواهاتەکانی ئەم درز و دابڕانە گەورەیە، دابڕان و بۆشایی گەورەی نێوان هونەرمەندانی دەرەوە و ناوەی وڵات بوو کە بە هەمان ڕادەش بۆشایی درووست کرد لە نێوان هونەرەکەیاندا. بە گوتەیەکی دیکە، دابڕانی هونەرمەندان لە یەکتر بووبە هۆی دابڕانی هونەرەکەشیان.

ڕۆیشتن و دابڕان لە وڵات و ئاوارەی هەندەران بوون و گیروگرفتەکانی هیچکات نەبوونە هۆی ئەوەی کە هونەرمەندان دوورکەونەوە یان دابڕێن لە ناوەڕۆک و پرسە کۆمەڵایەتیەکانی خۆیان و کۆی ئەمانە ڕەنگدانەوەی بووە لە بەرهەمە هونەرییەکانیاندا. لە ڕووی شێوازی هونەریشەوە لە شێوازە جیهانیەکان کەڵکیان وەرگرتوە بۆ دەربڕینی مەبەست و ئامانجیان و لەوەها دۆخێکدا درێژەیان بە کاری هونەری داوە. دیارە هونەرمەندانی دەرەوەی وڵات کێشە و گەرفتەکانیان لە بواری هونەریدا زۆرن و سەرەتا هونەرمەند تووشی سەرلێشێواوی دەکا لەنێوان کەشی کولتووریی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا و ماوەیەکی درێژ لە گێژاوی کەڵکەڵەی نێوان هەڵبژاردنی ئەم یان ئەویاندا دەسووڕێتەوە و نازانێ خۆی بە کامیان پێناسە بکا؛ گەر بیەوێ وەک هونەرمەندێکی ڕۆژاوایی کار بکات ئەوە کارەکە بۆی ئەستمەمتر دەبێ چونکە هونەرمەندان زۆرن و کێبڕکێکەش دژوارتر و ئەستەمترە و ئیتر دەستی بازاڕ و سەرمایەدار و گالێریدارانیش بوەسێت، کە لە ئێستادا بەدوای هونەری ئۆرجیناڵەوەن لە نێو نەتەوە جیاوازەکانی جیهاندا بە تایبەت ڕۆژهەڵات. لەملاشەوە، هونەرمەندانی ناوەوەی وڵاتمان هەیە کە ڕاستەوخۆ لەگەڵ کۆمەڵگا و گرفتەکان و کەموکوڕیکانیدا ڕووبەڕوون. هونەر و هونەرمەندانی ڕاستەقینەی ناوەوەی کوردستان لە ئێراندا  کە دۆخێکی چەقبەستوو و داخراوە زاڵە بەسەریدا و لە کوردستانیش ئەم کێشەیە بەچەندین قات زیاترە، درێژەدان بەکار و چالاکی ئەستەمە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم دۆخە هونەرمەند و هونەرەکەی لەڕاستیدا ئەستەمە بتوانێ بێ پشتیوانیی میدیایی، فرۆشتنی بەرهەمەکان و کردنەوەی گالێری و پیشانگا کار بکا و بەرهەمی هونەری بخولقێنێ. بەم پێیە، کاری ڕاستەقینەی هونەری و هونەرمەندی ڕاستەقینە پێویستی بە دڵێکی گەورە و  ئیرادەیەکی پۆڵاین هەیە.

هونەرمەندانی زۆرمان هەن و نموونەیان زۆرە کە دڵسوزانە و لێبڕاوانە لەبەرامبەر دۆخی هەبوودا سینگیان کردۆەتە قەڵغان بۆ ئەوەی ڕاشکاوانە لەڕێگەی بەرهەمە هونەریەکانیانەوە دۆخی هەبووی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئێران نەفی بکەنەوە و لەو ڕێگەوە جیهانێ بخولقێنن کە تێیدا جیاوازی و هەڵاواردنی ڕەگەز، زمان، نەتەوە، چین و وڵات نەبێ و بە گشتی بۆ جیهانێکی ئینسانی تێدەکۆشن.

 حەز دەکەم بەم پرسیارەی بەڕێز خاکی و وڵاکمەکەی بەڕێز قازی زادەوە دەست پێ بکەم. پرسیارەکە ئەمەیە: باسی پرۆژەی هونەری و پەروەردە و و ڕاهێنانی بەردەنگ و دواتریش کۆمەڵگای ڕۆژئاوا دەکرێ و دواجار بەراورد دەکرێت لەگەڵ هونەر و شێوەی پەروەردەکرنی هونەری لە کۆمەڵگای کوردستاندا و ڕەنگدانەوەی لەسەر کۆی کۆمەڵگا بەگشتی و وڵامەکەش بەو ئاراستەدا دەچێت کە لەوێ، واتە ڕۆژئاوا هەوڵی چڕو پڕدراوە و لە کوردستان ئەو هەڵە نەدراوە، بۆیە هونەر لە ئاستێکدا ماوەتەوە.

کەس نکۆڵی لە سەرکەوتنەکانی ڕۆژاوا لە هەموو بورەکاندا ناکا، بەڵام خۆ بەکەم زانین لەبەرامبەر هونەری وڵاتانی پێشکەوتوودا قەبوڵکراو نییە، ئێمە دەبێت هونەری هەر وڵاتێک لە کانتێکست و ئەو زەمینەی کە تیایدا سەری هەڵداوە بیخوێنینەوە. ئەم دیدە، سەرەتا لەلایەن شرۆڤەکارانی مۆدێرنیتەوە درووست بوو کە پێیان وابوو یان باشتر وایە بڵێین، ئەو زێهنیەتەیان بە نیسبەت هونەری ڕۆژهەڵاتەوە درووست کرد کە بریتی بوو لەوەی کە هونەری ئۆرووپا و ئەمریکاشی لەگەڵدا بێت، هونەرێکی پڕ جووڵە و زیندوو و بزۆزە و بە پێچەوانەوە هونەری ناڕۆژاوایی تەنیا لە حاڵەتی وەستان و نەگۆڕیی خۆیدا دەگاتە کوالیتی و تایبەتمەندیی خۆی. لە ئەنجامدا ڕۆژئاوا بەو ئەنجامە گەیشت کە هونەرەکەی لە پلەیەکی بەرزدایە بە نیسبەت هونەری ڕۆژهەڵاتەوە. بەڵام لەم چەن سەدەی ڕابردووەدا و بەهۆی هاتنی میدیا و مەسمیدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییە جۆراوجۆرەکانەوە، ئەم تیۆرییە پوچەڵ و بێمانا بۆتەوە و سنووری نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا بەمانا کلاسیکەکەی نەماوە و هونەرمەندان لە هەر کوێ بن لە کورت و کەمترین چرکە و کاتدا دەتوانن بەرهەمەکانیان بگوازنەوە بۆ ئەو پەڕ و گشت جیهان. ئەم گۆڕانکارییە تێکنۆلۆژیک و میدیاییە یان ئەو شتەی کە ئێستا زۆربەی بیرمەندان ناوی دەنێن کۆمەڵگای ئینفۆرماتیک، لەسەر هونەر، کاری هونەری و هونەرمەندان کاریگەریەکی قووڵی داناوە. بۆ نموونە، هونەرمەندێک دەتوانێ پێشانگایەکی شێوەکاری لەسەر تۆڕێکی کۆمەڵایەتی دابنێ و هەزاران کەس لە شوێنە جیاوازەکانی جیهاندا بیبینن یان بیبیستن(3).

بۆچونەکان

ناردنی بۆچون