برگزاری کنفرانس «ایران دموکراتیک را با هم میسازیم» در پارلمان اروپا، از نظر سیاسی رویدادی قابل توجه بود. این نشست در بروکسل و با حضور شماری از فعالان، نمایندگان جریانهای سیاسی و مدنی و نیروهای متعلق به خلقها و ملیتهای مختلف ایران برگزار شد. محور اصلی کنفرانس، گفتوگو درباره آینده دموکراتیک ایران، حقوق خلقها، عدم تمرکز قدرت و ضرورت مشارکت برابر همه ملیتها در ساختار سیاسی آینده کشور بود.
با وجود این، کنفرانس در رسانههای بزرگ ایرانی و جهانی بازتاب گستردهای پیدا نکرد. این کمتوجهی را نمیتوان تنها به بیاهمیت بودن نشست نسبت داد. برعکس، دلایل آن را باید در ترکیبی از عوامل سیاسی، رسانهای و گفتمانی جستوجو کرد.
نخستین دلیل این است که برگزاری یک نشست در ساختمان پارلمان اروپا، الزاماً به معنای موضع رسمی پارلمان اروپا یا اتحادیه اروپا نیست. بسیاری از نشستها با همکاری برخی نمایندگان یا گروههای سیاسی در این نهاد برگزار میشوند، اما تا زمانی که به قطعنامه، رأیگیری، بیانیه رسمی یا تصمیم سیاسی مشخص منجر نشوند، معمولاً در اولویت رسانههای بزرگ قرار نمیگیرند.
عامل دوم، منطق کاری رسانههای بینالمللی است. رسانههای جهانی معمولاً زمانی به ایران توجه گسترده نشان میدهند که موضوع با بحرانهای فوری مانند جنگ، برنامه هستهای، تحریم، سرکوب اعتراضات، اعدامها یا تنشهای منطقهای پیوند داشته باشد. اما بحث درباره مدل دموکراسی، حقوق ملیتها و ساختار آینده ایران، هرچند مهم و راهبردی است، برای بسیاری از رسانهها در شمار خبرهای فوری قرار نمیگیرد.
عامل سوم، حساسیت مسئله خلقها و ملیتها در فضای سیاسی ایران است. مفاهیمی مانند خودمدیریتی دموکراتیک، عدم تمرکز، حقوق زبانی و فرهنگی و مشارکت برابر ملیتها هنوز در بخش بزرگی از فضای رسانهای فارسیزبان با احتیاط و گاه با نگاه امنیتی روبهرو میشود. بسیاری از رسانهها، حتی رسانههای مخالف جمهوری اسلامی، در برخورد با این موضوعات محتاط عمل میکنند، زیرا نمیخواهند وارد مناقشههایی شوند که معمولاً با اتهامهایی مانند «تجزیهطلبی» یا «تهدید تمامیت ارضی» همراه میشود.
در این میان، حضور جریانها و چهرههای وابسته به جنبش کُردی نیز میتواند بر نوع نگاه رسانهها اثر گذاشته باشد. هرچند موضوع اصلی کنفرانس، آینده دموکراتیک ایران و حقوق برابر همه خلقها بود، اما بخشی از رسانهها ممکن است آن را نه از زاویه سیاسی و دموکراتیک، بلکه از زاویه امنیتی دیده باشند. همین نگاه باعث میشود مضمون اصلی نشست به حاشیه رانده شود.
دلیل دیگر، ضعف در سازماندهی رسانهای است. یک کنفرانس سیاسی، حتی اگر محتوای مهمی داشته باشد، بدون بسته رسانهای حرفهای بهسختی دیده میشود. برای تبدیل یک نشست به خبر، لازم است پیش از برگزاری آن بیانیه کوتاه، معرفی سخنرانان، محورهای اصلی، تیترهای پیشنهادی، عکس و ویدئو، نقلقولهای آماده و خلاصه فارسی و انگلیسی در اختیار رسانهها قرار گیرد. پس از نشست نیز باید بیانیه پایانی روشن منتشر شود. در نبود چنین سازوکاری، خبر معمولاً در رسانههای نزدیک به برگزارکنندگان باقی میماند و وارد چرخه رسانههای بزرگتر نمیشود.
از سوی دیگر، پراکندگی اپوزیسیون ایران نیز در این کمتوجهی نقش دارد. رسانهها معمولاً به رویدادهایی توجه بیشتری نشان میدهند که بتوانند آن را نماینده یک جریان فراگیر و قابلشناسایی معرفی کنند. اما اپوزیسیون ایران دارای گرایشها و روایتهای متفاوتی است. زمانی که یک نشست بیشتر نماینده بخشی از این طیف باشد، رسانهها آن را بهعنوان صدای عمومی اپوزیسیون بازتاب نمیدهند.
در سطح عمیقتر، سکوت رسانهای درباره این کنفرانس بازتاب رقابت دو نگاه درباره آینده ایران است. نگاه نخست، آینده کشور را در چارچوب یک دولت متمرکز با اصلاحات سیاسی تعریف میکند. نگاه دوم معتقد است که دموکراسی واقعی بدون پذیرش تنوع ملی، زبانی و فرهنگی و بدون بازتعریف رابطه مرکز و پیرامون ممکن نیست. کنفرانس بروکسل بیشتر به نگاه دوم نزدیک بود؛ نگاهی که هنوز در رسانههای فارسیزبان جریان اصلی جایگاه تثبیتشدهای ندارد.
بنابراین، کمتوجهی رسانهای به این کنفرانس را نباید صرفاً نشانه بیاهمیت بودن آن دانست. این سکوت نشان میدهد که بحث درباره ایران نامتمرکز، چندصدایی و مبتنی بر حقوق خلقها هنوز با موانع جدی سیاسی و رسانهای روبهروست.
اهمیت کنفرانس در آن بود که تلاش کرد بحث آینده ایران را از سطح شعارهای کلی فراتر ببرد و مسئله ساختار سیاسی، حقوق خلقها، عدم تمرکز و مشارکت برابر را در یکی از نهادهای مهم اروپایی مطرح کند. این نشست یادآور شد که گفتوگو درباره دموکراسی در ایران، بدون پرداختن به مسئله مرکز و پیرامون، ناقص خواهد ماند.
در نهایت، تجربه این کنفرانس نشان داد که برای دیده شدن چنین رویدادهایی، محتوای سیاسی بهتنهایی کافی نیست. برگزارکنندگان باید بتوانند پیام خود را به زبان رسانهای روشن، کوتاه و اثرگذار تبدیل کنند. بدون خروجی مشخص، بیانیه نهایی، تیتر قوی، ارتباط فعال با خبرنگاران و روایت قابل فهم برای افکار عمومی، حتی مهمترین بحثها نیز ممکن است در حاشیه بمانند.
کنفرانس «ایران دموکراتیک را با هم میسازیم» شاید در رسانههای بزرگ بازتاب گستردهای نیافت، اما یک پرسش بنیادین را دوباره مطرح کرد: آیا میتوان از آینده دموکراتیک ایران سخن گفت، بیآنکه مسئله حقوق خلقها، عدم تمرکز قدرت و مشارکت برابر همه ملیتها در مرکز این بحث قرار گیرد؟