در پنج روز نخست اعتراضات و اعتصابات در ایران، دستکم ۱۱۹ شهروند بازداشت شدهاند و ۷ نفر جان خود را از دست دادهاند؛ همچنین حداقل ۳۳ نفر مصدوم گزارش شده است. این اعتراضات که از تهران آغاز شد، طی این مدت به دستکم ۳۲ شهر در استانهای مختلف کشور گسترش یافته و همزمان با اعتصابات صنفی و تجمعات خیابانی، با تشدید برخوردهای امنیتی، استفاده از سلاح و اعمال فشارهای گسترده علیه معترضان همراه بوده است.
هرانا، ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران در گزارشی تفصیلی مینویسد: در پنجمین روز اعتراضات، تجمعات اعتراضی و اعتصابات صنفی در شهرها و نقاط زیر گزارش شده است:
در تهران، تجمع و تحرکات اعتراضی در محدوده میدان ترهبار گزارش شده است. این شهر که نقطه آغاز اعتراضات در روز نخست با اعتصاب بازار تهران بود، در طول پنج روز گذشته بهطور مستمر شاهد اشکال مختلف اعتراض، اعتصاب و حضور گسترده نیروهای امنیتی در نقاطی از جمله بازار تهران، خیابان لالهزار، خیابان ولیعصر، محله یافت آباد، تقاطع خیابان امام خمینی، خیابان جمهوری، خیابان فردوسی، خیابان صابونیان، خیابان شادآباد، خیابان بنیهاشم، خیابان ملاصدرا، خیابان خیام، میدان میوه و تره بار، شهر قدس و ملارد بوده است.
در استان فارس، در روز پنجم تجمع اعتراضی شهروندان در شهرهای مرودشت، کوار و ازنا ثبت شده است. این استان پیشتر نیز در روزهای گذشته شاهد اعتراضات در شهر فسا (مقابل فرمانداری)، شیراز و نورآباد ممسنی بوده است.
در استان چهارمحال و بختیاری، اعتراضات در دو شهر گزارش شده است. در شهر لردگان، تجمع معترضان در حد فاصل فلکه شهرداری تا مقابل فرمانداری شکل گرفت که بنا بر گزارشها با شلیک گاز اشکآور از سوی نیروهای انتظامی همراه بوده است. همچنین در شهر جونقان نیز تحرکات اعتراضی شهروندان ثبت شده است.
در استان همدان، تداوم اعتصاب و اعتراض در شهر همدان گزارش شده است. این شهر در روزهای پیشین نیز در زمره نقاط فعال اعتراضات قرار داشته است.
شهر بابل، در استان مازندران نیز در روز پنجم صحنه اعتراضات مردمی بود.
در استان اصفهان، اعتصاب کسبه و تجمعات اعتراضی در شهر اصفهان و تظاهرات معترضان در شاهین شهر، در روز پنجم صورت گرفته است. این در حالی است که طی روزهای دوم تا چهارم، اعتراضات در نقاط دیگری از اصفهان همچون میدان نقش جهان، محله احمدآباد، خیابان یخچال، فولادشهر و نجفآباد نیز گزارش شده بود.
جمعبندی دادهها نشان میدهد که اعتراضات طی پنج روز متوالی، علاوه بر تهران، استانها و شهرهای متعددی را دربر گرفته است. بر اساس اطلاعات هرانا، شهرها و مناطق زیر در روزهای اول تا چهارم نیز شاهد اعتراض، تجمع یا اعتصاب بودهاند:
اصفهان، فسا، کوهدشت، الیگودرز، دورود، گناوه، باغملک، همدان، کرمانشاه (خیابان نوبهار)، شیراز، سبزوار، زنجان، قشم، یزد، اراک، نورآباد ممسنی، فولادشهر، نجفآباد، شهر قدس و ملارد. استمرار اعتراضات در روز پنجم، بیانگر پیوستگی زمانی و گسترش مکانی این تحرکات اعتراضی در سطح کشور است.
پیوستن دانشگاهها و اعتراضات دانشجویی
در کنار تجمعات خیابانی و اعتصابات صنفی، دانشگاهها نیز در جریان اعتراضات پنج روز اخیر بهعنوان یکی از کانونهای اعتراض نقش داشتهاند. بر اساس اطلاعات ثبتشده، از روز دوم اعتراضات، تحرکات دانشجویی در دانشگاه تهران آغاز شد و در روز سوم دامنه این اعتراضات به دانشگاههای دانشگاه تهران، دانشگاه شهید بهشتی تهران، دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی، دانشگاه صنعتی شریف تهران، دانشگاه علم و صنعت تهران، دانشگاه صنعتی امیرکبیر تهران، دانشگاه علم و فرهنگ تهران، دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه علامه طباطبایی تهران، دانشگاه سراسری یزد و دانشگاه زنجان گسترش یافت.
در روز چهارم اعتراضات نیز گزارشهایی از ادامه تحرکات دانشجویی در دانشگاه صنعتی اصفهان و خوابگاه دانشگاه شهید بهشتی در منطقه ولنجک منتشر شده است. در این میان، دانشگاه صنعتی اصفهان بهعنوان یکی از کانونهای اصلی اعتراضات دانشجویی گزارش شده است. ویدیوهای منتشرشده نشان میدهد که دانشجویان این دانشگاه در محوطه دانشگاه دست به تجمع، راهپیمایی و سردادن شعارهای اعتراضی زدهاند. این تحرکات همزمان با اعتصابات صنفی و تجمعات خیابانی در شهر اصفهان صورت گرفته است.
اگرچه در روز پنجم گزارش مستقلی از شکلگیری تجمع جدید دانشجویی ثبت نشده، اما دادههای موجود نشان میدهد که اعتراضات دانشگاهی بخشی از روند کلی پنجروزه اعتراضات بوده و در بستر همان نارضایتیهای اقتصادی و اجتماعی شکل گرفته است. تداوم فضای امنیتی در اطراف دانشگاهها و حساسیت نهادهای انتظامی و امنیتی نسبت به این مراکز، از جمله ویژگیهای ثابت روزهای گذشته گزارش شده است.
شیوههای اعتراض و شعارها
بر اساس اطلاعات گردآوریشده توسط هرانا، اعتراضات در پنجمین روز خود همچنان با ترکیبی از اعتصاب صنفی، تجمع اعتراضی و راهپیمایی خیابانی دنبال شد. اعتصاب کسبه و بازاریان که از روز نخست اعتراضات در بازار تهران آغاز شده بود، در روزهای بعد به شهرهای دیگر تسری یافت و در روز پنجم نیز در برخی مراکز شهری و بازارهای محلی تداوم داشت. تعطیلی مغازهها، خودداری از فعالیت اقتصادی و دعوت سایر اصناف به همراهی با اعتصاب، از اصلیترین شیوههای اعتراض در این دوره بوده است.
در کنار اعتصابات صنفی، تجمعات خیابانی و راهپیماییهای کوتاهمدت در نقاط مختلف شهرها گزارش شده است. این تجمعات اغلب بهصورت مقطعی و با تحرک سریع شکل گرفته و در بسیاری موارد، معترضان پس از سردادن شعارها، پیش از مداخله گسترده نیروهای امنیتی، محل را ترک کردهاند. در برخی شهرها نیز تجمعات در مقابل ساختمانهای دولتی از جمله فرمانداریها شکل گرفته است.
بر اساس ویدیوها و گزارشهای راستیآزماییشده طی پنج روز اعتراضات، شعارهای مطرحشده از سوی معترضان ترکیبی از مطالبات معیشتی، اقتصادی و سیاسی بوده است. از جمله شعارهای شنیدهشده در روزهای مختلف میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
«مرگ بر دیکتاتور»، «زن، زندگی، آزادی»، «بازاری باغیرت، حمایت حمایت»، «مرد، میهن، آبادی»، «نترسید نترسید ما همه با هم هستیم»، «مغازهها رو بستن؛ بی غیرتا نشستن», «کاسب با تعصب، حمایت حمایت», «بی شرف، بی شرف», «ببندید، ببندید؛ بازاریا بستن، بی غیرتا نشستن», «نه روسری، نه توسری؛ آزادی و برابری», «هیز تویی، هرزه تویی؛ زن آزاده منم», «بسیجی، سپاهی، داعش ما شمایی», «خامنهای قاتله، حکومتش باطله», «امسال سال خونه، سید علی سرنگونه» و شعارهایی در انتقاد از وضعیت اقتصادی، گرانی و سقوط ارزش پول ملی.
استمرار این شعارها در شهرهای مختلف، نشاندهنده همپوشانی مطالبات صنفی و سیاسی در بستر اعتراضات جاری است.
برخورد نیروهای انتظامی–امنیتی و جزئیات خشونت
گزارشهای دریافتی از پنجمین روز اعتراضات، حاکی از تداوم و تشدید حضور نیروهای انتظامی و امنیتی در نقاط مختلف شهری است. در تهران و شماری از مراکز استانها، استقرار نیروهای ضدشورش، خودروهای پلیس و نیروهای لباسشخصی در میادین، خیابانهای اصلی و اطراف مراکز حساس شهری گزارش شده است. این حضور گسترده، در امتداد الگوی چهار روز گذشته و با هدف کنترل تجمعات و جلوگیری از گسترش اعتراضات صورت گرفته است.
در برخی شهرها، برخورد نیروهای انتظامی–امنیتی با معترضان به استفاده از گاز اشکآور و ابزارهای کنترل جمعیت انجامیده است. از جمله در شهر لردگان، تجمع شهروندان در حد فاصل فلکه شهرداری تا مقابل فرمانداری با شلیک گاز اشکآور از سوی نیروهای انتظامی مواجه شد. گزارشها حاکی از متفرق شدن تجمعکنندگان پس از این اقدام و ایجاد فضای امنیتی در محل است.
در روزهای پیشین نیز مواردی از تیراندازی به سمت معترضان، برخورد فیزیکی و تعقیب شهروندان گزارش شده بود؛ از جمله در شهر فسا که در روز چهارم اعتراضات، برخورد نیروهای انتظامی–امنیتی با معترضان در مقابل فرمانداری این شهر به خشونت کشیده شد. تصاویر منتشرشده از آن روز، شلیک نیروهای امنیتی به سمت معترضان را نشان میداد. همچنین، در شهر کرمانشاه در میدان مصدق و محله دبیر اعظم نیز نیروهای انتظامی و امنیتی به سمت معترضان تیراندازی کردند. بر اساس اطلاعات منابع مطلع هرانا ماموران در این شهر با استفاده از سلاح ساچمه ای به سمت شهروندان معترض تیراندازی کردند. مقامات محلی در واکنش به این رخدادها، استفاده از سلاح جنگی را رد کرده و از بهکارگیری گلولههای پلاستیکی یا ساچمهای خبر داده بودند.
در روز پنجم اعتراضات، گزارشها حاکی از آن است که نیروهای انتظامی–امنیتی برای متفرق کردن معترضان در نهاوند از تیراندازی و گاز اشکآور استفاده کردند. همچنین در کوهدشت، مأموران با بهکارگیری سلاح ساچمهای اقدام به پراکنده کردن تجمعکنندگان کردند. علاوه بر این، در شهر ازنا، گزارشها حاکی است که گروهی از افراد مقابل مقر پلیس تجمع کردند؛ در ادامه درگیری بین معترضان و مأموران رخ داد که منجر به کشته شدن ۳ نفر و زخمی شدن ۱۷ نفر شد. در این درگیری از سلاحهای سرد و گرم استفاده شد.
همچنین طی پنج روز گذشته، گزارشهایی از بازداشت شهروندان توسط نیروهای لباسشخصی در معابر عمومی و بازارها منتشر شده است. در برخی ویدیوها، شهروندان از تلاش نیروهای امنیتی برای بازداشت افراد معترض و درخواست از مردم برای جلوگیری از این اقدام خبر دادهاند. در بسیاری از این موارد، اطلاعات دقیقی درباره زمان و هویت نیروهای بازداشتکننده در دسترس نیست، اما الگوی رفتاری گزارششده با شیوههای پیشین برخوردهای امنیتی همخوانی دارد.
مجموع این دادهها نشان میدهد که برخورد نیروهای انتظامی–امنیتی با اعتراضات پنجروزه اخیر، از کنترل میدانی و ایجاد فضای امنیتی فراتر رفته و در موارد متعددی به استفاده از ابزارهای سرکوب، خشونت فیزیکی و محدودسازی آزادی تجمعات مسالمتآمیز انجامیده است.
بازداشتها، مرگها و سایر فشارهای امنیتی
بر اساس گزارشهای گردآوریشده توسط هرانا، اعتراضات پنجروزه اخیر با افزایش قابل توجه موارد بازداشت شهروندان، جانباختن معترضان، مصدومیت و اعمال فشارهای امنیتی در نقاط مختلف کشور همراه بوده است. اطلاعات ارائهشده در این بخش، مبتنی بر دادههای مستند تنظیم شده و شامل اسامی، تعداد، محل و وضعیت افراد است.
بازداشتها
در جریان پنج روز نخست اعتراضات، دستکم ۱۱۹ شهروند در قالب ۲۴ رویداد در استانها و شهرهای مختلف کشور بازداشت شدهاند. این آمار شامل بازداشتهای فردی و گروهی است.
مرگها
در جریان اعتراضات روز پنجم، دستکم ۷ شهروند جان خود را از دست دادهاند که جزئیات آنها به شرح زیر است:
امیرحسام خدایاریفرد، شهروند غیرنظامی (استان لرستان، شهر کوهدشت (نهادهای امنیتی مدعی وابستگی او به نیروهای بسیج هستند اما منابع محلی او را جزو معترضان اعلام کرده اند))
داریوش انصاری بختیاروند، شهروند غیرنظامی (استان اصفهان، شهر فولادشهر)
سجاد والا منش و احمد جلیل (استان چهارمحال و بختیاری، شهر لردگان، در محدوده حد فاصل فلکه شهرداری تا مقابل فرمانداری)
سه شهروند با هویت نامشخص (استان فارس، شهر ازنا در مقر پلیس)
واکنش مقامات و رسانههای حکومتی
در واکنش به اعتراضات پنجروزه اخیر، مقامات حکومتی و رسانههای نزدیک به نهادهای امنیتی، روایتهایی همسو با امنیتیسازی اعتراضات و تقلیل آنها به «اغتشاش» ارائه دادهاند و همزمان کوشیدهاند ابعاد سرکوب و پیامدهای انسانی آن را کماهمیت جلوه دهند.
خبرگزاریهای فارس و تسنیم، وابسته به نهادهای امنیتی و سپاه پاسداران، در گزارشهای خود معترضان را «اغتشاشگر» خوانده و مدعی شدهاند که اعتراضات با «اقدامات خرابکارانه» همراه بوده است. خبرگزاری فارس از کشته شدن دو نفر در تجمعات لردگان خبر داد و اعلام کرد که این اعتراضات با «سنگپرانی معترضان به ساختمانهای دولتی» همراه بوده و پلیس برای متفرق کردن جمعیت از گاز اشکآور استفاده کرده است. این رسانه همچنین وضعیت شهر را «آرام» توصیف کرده است .
خبرگزاری تسنیم نیز از بازداشت هفت نفر در کرمانشاه خبر داده و مدعی شده است که این افراد «قصد به خشونت کشاندن اعتراضات» را داشته و «وابسته به گروههای معاند و اپوزیسیون خارج از کشور» بودهاند؛ ادعایی که بدون ارائه مستندات مستقل مطرح شده است .
در سطح مقامات اجرایی، محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، با اشاره به اعتراضات بازاریان اعلام کرده است که این اعتراضات «با همکاری فراجا مدیریت شده» و سیاست نیروهای انتظامی را «خویشتنداری» توصیف کرده است. وی مدعی شد که برخوردها تنها در موارد محدود و به دلیل «اخلال در نظم عمومی» صورت گرفته و فضای شهر به سمت آرامش هدایت شده است .
در همین حال، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، از استانداران خواسته است که با برگزاری نشستهایی با نمایندگان اصناف و بازاریان، زمینه «گفتوگوی مستقیم» را فراهم کنند. این اظهارات در شرایطی مطرح شده که همزمان گزارشهای متعددی از بازداشت، جانباختن و برخوردهای خشونتآمیز با معترضان منتشر شده است.
از سوی دیگر، محمدصالح جوکار، رئیس کمیسیون امور داخلی و شوراهای مجلس، اعلام کرد که در پی وقایع اخیر، بررسی «لایحه تجمعات و راهپیماییها» با فوریت بیشتری در دستور کار مجلس قرار گرفته است؛ لایحهای که پیشتر از سوی منتقدان بهعنوان ابزاری برای محدودسازی حق تجمع مسالمتآمیز شهروندان توصیف شده بود.
در حوزه دانشگاهی نیز، معاونت آموزشی دانشگاه تهران از برگزاری کلاسها و امتحانات بهصورت آنلاین تا ۱۸ دیماه خبر داد و دلایل این تصمیم را «برودت هوا و ناترازی انرژی» عنوان کرد؛ تصمیمی که در بستر تداوم اعتراضات دانشجویی و فضای امنیتی پیرامون دانشگاهها اتخاذ شده است.
جمعبندی و ارزیابی نهایی روز پنجم
اعتراضاتی که از روز نخست با اعتصاب بازاریان در تهران آغاز شد، در پنجمین روز خود به جنبشی گسترده با ابعاد صنفی، معیشتی، سیاسی و دانشجویی تبدیل شده است. گسترش جغرافیایی اعتراضات، تداوم اعتصابات، پیوستن دانشگاهها و تکرار شعارهای سیاسی، نشاندهنده عمق نارضایتی عمومی نسبت به شرایط اقتصادی، سقوط ارزش پول ملی و فقدان چشمانداز معیشتی است.
در مقابل، واکنش حاکمیت عمدتاً بر مدیریت امنیتی بحران، افزایش بازداشتها، اعمال فشارهای چندلایه و روایتسازی رسانهای متمرکز بوده است. ثبت دستکم ۱۱۹ بازداشت، هفت جانباخته و دهها مصدوم طی پنج روز، بیانگر هزینه انسانی سنگینی است که شهروندان معترض متحمل شدهاند. همزمان، تلاش مقامات برای تقلیل اعتراضات به «اغتشاش» و طرح ادعاهای اثباتنشده درباره وابستگی معترضان، در تضاد آشکار با گستره مطالبات و ترکیب اجتماعی اعتراضات قرار دارد.
اخبار روز
