تنش در آستانه انفجار؟ چشمانداز رویارویی احتمالی میان ایران و ایالات متحده آمریکا
در پی افزایش کمسابقه تحرکات دیپلماتیک و نظامی در منطقه، گمانهزنیها درباره احتمال درگیری مستقیم میان ایران و آمریکا به اوج رسیده است. مجموعهای از گزارشهای رسانهای، تحریمهای تازه، جابجایی تجهیزات نظامی و اظهارات تند مقامهای دو طرف، فضایی از بیثباتی و انتظار را در خاورمیانه شکل داده است؛ فضایی که برخی آن را آستانه یک نقطه عطف تاریخی توصیف میکنند.
۱. آرایش نظامی و نشانههای میدانی
تقویت پدافند و آمادهباش در ایران
بر اساس گزارشها، سامانههای پدافندی از جمله S-300 در اطراف تهران و برخی مراکز حساس مستقر شدهاند. همچنین منابع منطقهای از افزایش آمادهباش نیروهای سپاه در مرزهای غربی خبر دادهاند. برخی رسانهها این اقدامات را «آرایش جنگی» توصیف کردهاند، هرچند مقامهای رسمی ایران آن را تدابیر دفاعی بازدارنده میدانند.
تحرکات آمریکا و متحدان
رسانههای اسرائیلی و آمریکایی از انتقال جنگندههای رادارگریز از جمله F-22 Raptor به منطقه خبر دادهاند. همچنین گزارشهایی درباره خروج شناورهای آمریکایی از پایگاه بحرین و افزایش حضور هواپیماهای سوخترسان KC-135 در اطراف اسرائیل منتشر شده است.
مقامهای آمریکایی تأکید کردهاند که هدف، «حفاظت از منافع امنیت ملی» و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است.
۲. مذاکرات ژنو؛ آخرین فرصت دیپلماسی؟
گفته میشود مذاکراتی در ژنو در جریان است که میتواند مسیر تحولات را تعیین کند. بر اساس برخی گزارشهای غیررسمی:
- آمریکا خواستار توافقی بدون تاریخ انقضا درباره برنامه هستهای ایران است.
- ایران احتمالاً کاهش سطح غنیسازی از ۶۰ درصد به حدود ۳.۶ درصد را پیشنهاد داده، اما انتقال ذخایر اورانیوم به خارج را نپذیرفته است.
در همین حال، اظهارات مقامهای آمریکایی حاکی از آن است که تصمیم نهایی درباره ادامه مذاکرات یا صدور مجوز حمله، بهزودی اتخاذ خواهد شد.
۳. بازیگران منطقهای چه میکنند؟
اسرائیل
رسانههای اسرائیلی از آمادهباش گسترده خبر دادهاند و برخی تحلیلگران در تلآویو درگیری مستقیم با ایران را «اجتنابناپذیر» توصیف کردهاند.
عربستان سعودی
عربستان سعودی reportedly در حال افزایش ظرفیت تولید و صادرات نفت است تا در صورت اختلال در بازار، خلأ احتمالی را جبران کند. این اقدام میتواند نقش مهمی در کنترل شوک قیمتی جهانی ایفا کند.
ترکیه و استرالیا
ترکیه اعلام کرده در حال ارزیابی همه سناریوهای ممکن است.
استرالیا نیز از خانوادههای دیپلماتهای خود خواسته اسرائیل و لبنان را ترک کنند.
حزبالله
یک منبع منتسب به حزبالله لبنان گفته است در صورت حمله آمریکا به ایران، این گروه دخالت نخواهد کرد؛ موضعی که در صورت صحت، میتواند معادلات منطقهای را تغییر دهد.
۴. جنگ نفتکشها و اقتصاد جهانی
گزارشهایی از تسریع صادرات نفت ایران، بهویژه از جزیره خارک، منتشر شده است. همزمان، وزارت خزانهداری آمریکا تحریمهای تازهای علیه نفتکشها و شرکتهای مرتبط با صادرات نفت ایران اعمال کرده است.
بازارهای جهانی نفت بهشدت به تحولات خلیج فارس حساساند و هرگونه درگیری میتواند قیمت انرژی را به شکل ناگهانی افزایش دهد.
۵. سناریوهای محتمل
۱. توافق موقت و کاهش تنش
کاهش سطح غنیسازی و تعلیق بخشی از فعالیتها در برابر تعلیق محدود تحریمها.
- حمله محدود و کنترلشده
هدف قرار دادن سایتهای مشخص نظامی یا هستهای با هدف بازدارندگی، بدون ورود به جنگ فراگیر. - درگیری گسترده منطقهای
حمله متقابل به پایگاههای آمریکا در منطقه، بستهشدن مسیرهای دریایی و ورود بازیگران نیابتی. - جنگ سایبری و نامتقارن
افزایش حملات سایبری و عملیاتهای غیرمستقیم بدون اعلام رسمی جنگ.
۶. پیامدهای انسانی و سیاسی
در صورت وقوع درگیری مستقیم:
- امنیت غیرنظامیان در ایران، عراق، اسرائیل و کشورهای خلیج فارس در معرض خطر قرار میگیرد.
- موج جدیدی از بیثباتی و احتمالاً مهاجرت منطقهای شکل میگیرد.
- ساختار امنیتی خاورمیانه وارد مرحلهای تازه و نامعلوم میشود.
تحولات ۲۴ ساعت گذشته نشان میدهد که منطقه در وضعیت «تعلیق راهبردی» قرار دارد؛ نه صلح، نه جنگ. تصمیمهای دیپلماتیک در روزهای آینده میتواند تعیین کند که آیا بحران به سمت توافقی شکننده پیش میرود یا وارد چرخهای از رویارویی نظامی میشود.
آنچه روشن است این است که هرگونه خطای محاسباتی در چنین سطحی، پیامدهایی فراتر از مرزهای ایران و آمریکا خواهد داشت — پیامدهایی که اقتصاد جهانی، امنیت منطقهای و زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار میدهد.