نامه‌ای سرگشاده به بافل طالبانی؛ درباره ترس از تکرار تقسیم کردستان، میراث سیاسی مام جلال و مسئولیت ما در برابر نسل‌های آینده

نویسنده: پروفسور دکتر یان ایلهان قزل‌خان

روان‌شناس و پژوهشگر کرد ساکن آلمان

خطاب به جناب بافل طالبانی؛ درباره ترس از یک تقسیم دیگر کردستان، میراث سیاسی مام جلال و مسئولیت ما در برابر نسل‌های آینده

جناب آقای طالبانی،

از آلمان برای شما می‌نویسم؛ دور از سلیمانیه، هرچند چندین روز است که فکر و ذهنم در آنجاست. این نوشته را نه به‌عنوان یک سیاستمدار می‌نویسم، نه به نمایندگی از هیچ حزب سیاسی، بلکه تنها به نام خودم و از روی وجدانم سخن می‌گویم. من به‌عنوان یک دانشمند و روان‌شناس می‌نویسم که بیش از ۳۰ سال از عمر خود را صرف کار با بازماندگان جنگ، آوارگی و نسل‌کشی کرده است. همچنین به‌عنوان یک کرد می‌نویسم که در روزهای اخیر احساس کرده ترسی قدیمی دوباره به سراغش آمده است؛ ترسی که امیدوار بودم برای همیشه پشت سر گذاشته باشیم.

شاید جسارت نوشتن این نامه از آنجا ناشی می‌شود که پدر شما را می‌شناختم؛ و نیز به این دلیل که باور دارم شما از آن دسته افرادی هستید که حاضرند به سخنان دیگران گوش دهند، حتی اگر شنیدن آن سخنان دشوار باشد.

دو سال پس از انتخابات، اقلیم کردستان همچنان دولت جدیدی ندارد. هنگامی که پارلمان در اوایل ماه نوامبر تشکیل جلسه داد، حزب شما از دولت خارج شد و اعلام کرد که این پارلمان را به رسمیت نمی‌شناسد.

اجازه دهید صریح بگویم: من حق حزب شما برای اعتراض و مخالفت سیاسی را زیر سؤال نمی‌برم. اعتراض، تحریم و کناره‌گیری ابزارهای دموکراسی هستند. کسانی که از این ابزارها استفاده می‌کنند، از دموکراسی دست نکشیده‌اند، بلکه حقوق دموکراتیک خود را اعمال می‌کنند. حزبی که مجبور شده دو سال نظاره‌گر بی‌عملی باشد، کاملاً حق دارد صدای اعتراض خود را بلند کند.

اما آنچه مرا نگران کرد، موضوع دیگری بود؛ موضوعی بسیار فراتر از آنچه در ابتدا می‌خواستم به آن اعتراف کنم. سخنان شما بود که گفتید: «اینجا، در محدوده سلیمانیه، همان کاری را می‌کنیم که آنها در آنجا، در محدوده اربیل، انجام می‌دهند.»

این سخنان تصاویری را در ذهن زنده می‌کند: سلیمانیه در دست یک حزب و اربیل در دست حزبی دیگر؛ دو اداره، دو واقعیت و دو کردستان، بر سر سرزمینی که در نقشه جهان آن‌قدر کوچک است که می‌توان آن را با انگشت شست پوشاند.

اجازه دهید بگویم چرا سخنان شما تا این اندازه بر من تأثیر می‌گذارد.

نخستین بار حدود ۳۰ سال پیش در بیروت با پدر شما، مام جلال، دیدار کردم و بعدها نیز در لندن و نقاط دیگری از جهان او را دیدم. آن زمان جوانی بودم سرشار از پرسش و با کمترین اطمینان به آینده.

مام جلال در آن زمان به شخصیتی تعیین‌کننده در تاریخ کردها تبدیل شده بود. پس از گفت‌وگویی طولانی در لندن، مرا در آغوش گرفت، صورتم را بوسید و گفت: «از راه تحصیل و پژوهش به ملت خود خدمت کن.»

مام جلال مانند سیاستمداری که چند جمله محبت‌آمیز برای تشویق یک جوان بیان می‌کند، با من سخن نگفت؛ بلکه مانند پدری صحبت کرد که مسئولیتی را به کسی می‌سپارد. من هرگز آن لحظه را فراموش نکرده‌ام.

این احساس در تمام سال‌های تحصیلم، در دوران پژوهش‌هایم، در گفت‌وگوهایم با زنان و کودکان ایزدی پس از نسل‌کشی شنگال و در شب‌هایی که نمی‌دانستم چگونه رنج‌های غیرقابل‌تحمل آنان را در قالب کلمات بیان کنم، همراهم ماند.

امروز، هنگامی که درباره آسیب‌های روانی ملت خود می‌نویسم، چیزی از آن آغوش پدر شما در تمام جملاتم حضور دارد.

مام جلال یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های زندگی من بود و همچنان هست؛ نه به‌خاطر مقام‌هایی که داشت، بلکه به‌خاطر شیوه‌ای که با دشواری‌های زندگی روبه‌رو می‌شد.

مام جلال می‌توانست بخندد، حتی زمانی که دیگران مدت‌ها بود زیر فشار سختی‌های زندگی از پا درآمده بودند. می‌توانست با مخالفانش گفت‌وگو کند، بدون آنکه کنترل خود را از دست بدهد. او به نسل‌های آینده می‌اندیشید، نه صرفاً به دوره‌های انتخاباتی.

مهم‌تر از همه، پدر شما معنای تقسیم‌شدن را می‌دانست؛ زیرا خودش آن را تجربه کرده و درد آن را چشیده بود.

در سال ۱۹۸۶ دست دوستی به سوی ادریس بارزانی دراز کرد تا کردها بتوانند متحدانه در برابر حکومت بغداد بایستند. در سال ۱۹۹۸ نیز همراه مسعود بارزانی توافق‌نامه واشنگتن را امضا کرد که به پایان جنگ داخلی کردها کمک کرد. پدر شما بعدها در متحد کردن دوباره دو اداره اربیل و سلیمانیه نقش مهمی ایفا کرد.

مام جلال حتی فراتر از مرزهای کردستان عراق می‌اندیشید. در اوایل دهه ۱۹۹۰ میان تورگوت اوزال، رئیس‌جمهور ترکیه، و عبدالله اوجالان میانجیگری کرد؛ در زمانی که کمتر کسی در آنکارا حاضر بود حتی با کردها گفت‌وگو کند.
ایده‌ای که مام جلال در آن زمان وارد فضای سیاسی کرد، یعنی اینکه مسئله کرد در ترکیه باید از طریق گفت‌وگو و پشت میز مذاکره حل شود، نه با اسلحه، هنوز هم تا امروز و در روند صلح دوران معاصر زنده مانده است.

مام جلال به ما نشان داد که بزرگی در اصرار بر درست بودن خود نیست، بلکه در توانایی دیدن تمام صحنه است؛ حتی زمانی که در بخشی از آن حق با شما باشد.

شاید از خود بپرسید چرا تنها یک جمله در یک اختلاف سیاسی می‌تواند چنین احساساتی را برانگیزد.

پاسخ در سیاست روزمره نیست، بلکه در روح یک ملت نهفته است.

ما کردها تاریخ سنگینی را با خود حمل می‌کنیم؛ تاریخی که نسل به نسل با سرکوب، از دست دادن و امیدهای ناکام شکل گرفته است؛ چه در سلیمانیه متولد شده باشیم و چه در لندن.

شیخ سعید و درسیم، جمهوری کردستان در مهاباد که حتی اجازه نیافت یک سال کامل دوام بیاورد، خیانت الجزایر در سال ۱۹۷۵، انفال و حلبچه، شنگال و کوبانی، کرکوک در اکتبر ۲۰۱۷ و عفرین.

این نام‌ها صرفاً فصل‌هایی از یک کتاب تاریخ نیستند؛ آنها مانند لایه‌های سنگی روی هم انباشته شده‌اند. در هم تنیده‌اند و از پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها به پدران و مادران و از آنان به فرزندان منتقل شده‌اند.

ملتی که بارها شاهد فروپاشی امیدهایش در طول یک شب و یک روز بوده است، نوعی حساسیت ویژه پیدا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که هر لرزشی را مانند یک زلزله احساس می‌کند.

جناب طالبانی، این هیستری نیست؛ این حافظه تاریخی ملتی است که آموخته پس از هر شادی، ممکن است فاجعه‌ای در راه باشد.

این زخم هرگز به‌طور کامل در میان ملت ما التیام نیافته است و عمیق‌ترین بخش آن جایی است که کردها روزگاری در برابر یکدیگر ایستاده‌اند.

هر کسی امروز درباره اداره جداگانه سلیمانیه و اربیل سخن بگوید، دقیقاً همین زخم را دوباره باز می‌کند.

می‌دانم اقلیم کردستان عراق بدون مشکل نیست؛ فساد وجود دارد، رقابت بر سر قدرت وجود دارد و بی‌عدالتی‌هایی هست که باید صریح درباره آنها سخن گفت. من نیز در تمام دوران زندگی‌ام چنین کرده‌ام.

با این حال، برای میلیون‌ها کرد، این اقلیم چیزی فراتر از یک منطقه اداری است. این اقلیم نشانه‌ای از توانایی ما برای اداره خودمان است؛ نشانه‌ای از اینکه می‌توان پارلمانی داشت که در آن به زبان کردی سخن گفته شود، دانشگاه‌هایی داشت که فرزندان کرد در آنها تاریخ خود را بخوانند و پرچمی داشت که کسی به‌خاطر آن زندانی نشود.

در درمان آسیب‌های روانی، اصلی وجود دارد که بارها از آن استفاده کرده‌ام: پیش از آنکه به زخم‌های روانی یک فرد آسیب‌دیده نزدیک شویم، ابتدا باید فضایی امن برای او ایجاد کنیم؛ محیطی آرام که هرگاه خاطرات دردناک بر او غلبه کردند، بتواند به آن بازگردد.

بدون این فضای امن، بهبودی دشوار است.

برای یک ملت نیز اقلیم کردستان به چنین فضای امنی تبدیل شده است.

کودکان و جوانان کرد در برلین، واشنگتن، قامشلو، آمد و مهاباد به این اقلیم نگاه می‌کنند. آنها در آنجا پاسخ این پرسش را می‌یابند که آیا کردها می‌توانند آینده‌ای داشته باشند که فقط از فرار و اندوه تشکیل نشده باشد؟

هر کسی این اقلیم را به خطر بیندازد، فضای امن یک ملت زخمی را ویران می‌کند.

به همین دلیل است که باید از این اقلیم محافظت کرد، حتی اگر شما و حزب‌تان در این مسیر با بی‌عدالتی روبه‌رو شده باشید. این موضوع به یک فرد یا یک حزب مربوط نیست؛ بلکه به امید چهل میلیون کرد مربوط است.

این امید حتی پیش از تحولات کنونی نیز تضعیف شده بود و می‌خواهم نگرانی دیگری را که ماه‌هاست با خود حمل می‌کنم، با شما در میان بگذارم.

من کسی نیستم که پشت هر رویدادی توطئه‌ای ببینم. به‌عنوان یک پژوهشگر، به تفسیرهای ساده و سطحی اعتماد ندارم. به‌عنوان روان‌شناس نیز می‌دانم تجربه سرکوب و خیانت تا چه اندازه می‌تواند بر شیوه درک ما از تهدیدهای جدید تأثیر بگذارد.

با این حال، نمی‌توانم اتفاقاتی را که در مدت کوتاهی رخ داده‌اند، نادیده بگیرم.

در ترکیه، حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) انحلال خود را اعلام کرد و بسیاری از ما، از جمله خود من، از این اقدام به‌عنوان گامی ضروری و درست استقبال کردیم؛ با این امید که سرانجام سیاست جایگزین اسلحه شود.

روژاوای کردستان در ابتدای امسال زیر فشار شدید نظامی قرار گرفت. در ماه اوت، نیروهای سوریه دموکراتیک به‌عنوان یک سازمان نظامی مستقل منحل شدند و در ساختارهای دولت سوریه ادغام شدند، در حالی که آینده خودمدیریتی کردها همچنان نامشخص باقی ماند.

آن تجربه سیاسی که شمار بسیار زیادی از جوانان کرد در سراسر جهان با امید به آن می‌نگریستند، شکل پیشین خود را از دست داد. آنچه از دستاوردهای آن باقی می‌ماند، هنوز مشخص نیست.

اکنون، تنها چند هفته پس از آن، وحدت اقلیم کردستان نیز زیر سؤال رفته است؛ همان تنها جایی که کردها در آن به سطح قابل‌توجهی از خودگردانی دست یافته‌اند.
هر یک از این رویدادها تاریخ و دلایل خاص خود را دارند، اما هنگامی که آنها را کنار یکدیگر قرار می‌دهم، نگران می‌شوم که شاید الگویی گسترده‌تر در حال شکل‌گیری باشد؛ الگویی که در آن دستاوردهای کردی در دهه گذشته یکی پس از دیگری عقب رانده می‌شوند؛ نه همیشه با تانک، بلکه از طریق توافق‌نامه‌ها، وعده‌ها و صبر و انتظار.

نمی‌دانم آیا چنین الگویی بازتاب یک برنامه عمدی است یا خیر. الگوها همیشه به معنای وجود نقشه و توطئه نیستند، اما کسانی که آنها را جدی نمی‌گیرند، ممکن است روزی با شگفتی و غافلگیری روبه‌رو شوند.

همچنین می‌دانم سیاست در خاورمیانه تا چه اندازه دشوار است. آن‌قدر در این منطقه کار کرده‌ام که ساده‌لوح نباشم و فشارهای بغداد، تهران، آنکارا و دمشق را بشناسم.

این فشارها بر شما و تمام کسانی که در کردستان مسئولیت دارند، سنگینی می‌کنند.

اما تاریخ درس تلخی به ما داده است که نباید فراموش کنیم:

دولت‌های پیرامون ما از نظر ایدئولوژیک متفاوت‌اند، به یکدیگر اعتماد ندارند، با هم می‌جنگند و به دنبال متحدان مختلف هستند. با این حال، ایده وجود یک جامعه کردی قدرتمند که از حق تعیین سرنوشت سیاسی برخوردار باشد، همواره از سوی پایتخت‌های منطقه با مخالفت روبه‌رو شده است؛ فارغ از اینکه منافع آن پایتخت‌ها تا چه اندازه با یکدیگر متفاوت باشد.

دولت‌های این کشورها وعده‌های زیادی می‌دهند و ممکن است به رهبران سیاسی همه طرف‌ها امتیازهایی پیشنهاد کنند.

به همین دلیل نباید آینده خود را به وعده‌های این پایتخت‌ها گره بزنیم. ما باید خودمان نماینده منافع ملت‌مان باشیم و از آن دفاع کنیم.

کشورهای همسایه ما نیازی ندارند کردستان عراق را نابود کنند؛ کافی است منتظر بمانند تا خودمان یکدیگر را تقسیم کنیم.

مام جلال میراثی ملی برای همه ما به‌جا گذاشت و مسئولیت ویژه پاسداری از این میراث را به شما و برادرتان، قباد، سپرد.

می‌دانم این میراث بار سنگینی است. فرزندان مردان بزرگ بار دوچندانی بر دوش دارند: انتظارهای یک ملت و سایه نامی بزرگ که هر گام آنها با آن سنجیده می‌شود. این کار آسانی نیست و گاهی نیز ناعادلانه است.

در آغاز سال، قباد طالبانی به ما یادآوری کرد که باید از اختلافات قدیمی‌ای که به جایگاه کردها آسیب رسانده‌اند، درس بگیریم.

او درست می‌گوید و این درک نباید تنها در حد یک پیام تبریک سال نو باقی بماند.

شما حق دارید به شیوه‌ای دموکراتیک در برابر حزب دموکرات کردستان و دیگر احزاب کردستانی از خود دفاع کنید. من از شما نمی‌خواهم سکوت کنید و از شما نمی‌خواهم بی‌عدالتی را بپذیرید.

اما از شما می‌خواهم به این فکر کنید که سخنانتان چه تأثیری در درون ما ایجاد می‌کند:

بر بازماندگان حلبچه که هنوز با خاطرات بمباران شیمیایی سال ۱۹۸۸ زندگی می‌کنند؛ بر دانشجویان دهۆک و سلیمانیه که هر شب از خود می‌پرسند در شهرهای خود بمانند یا مهاجرت کنند؛ و بر آن جوان کرد ساکن آلمان که با افتخار برای دوستانش از سرزمینی سخن می‌گوید که تا اندازه‌ای به واقعیت تبدیل شده است.

جناب طالبانی، شما تنها نیستید، اما انتظارات ما از شما بسیار زیاد است؛ زیرا می‌دانیم از کجا آمده‌اید.

این سطور فقط خطاب به شما نیست. به همان اندازه خطاب به کسانی است که در اربیل حکومت می‌کنند و قدرت را در دست دارند.

ناتوانی در تشکیل دولت برای دو سال، نشانه قدرت نیست. قدرتی که با دیگران تقسیم نشود، در آنان احساس ناتوانی و بی‌قدرتی ایجاد می‌کند و بی‌قدرتی همیشه راهی برای بروز پیدا می‌کند.

مسئولیت کسانی که حکومت می‌کنند کمتر از مسئولیت کسانی نیست که اعتراض می‌کنند؛ بلکه حتی بیشتر است.

حزب حاکم نیز باید از خود بپرسد تصمیماتش چه تأثیری بر دل و ذهن مردم می‌گذارد و آیا پیش از آنکه دیگران دست به سوی کردستان دراز کنند، حاضر است دست خود را به سوی آنان دراز کند؟

بنابراین، با برادران خود در حزب دموکرات کردستان گفت‌وگو کنید، مسائل را به بحث بگذارید و حتی با یکدیگر اختلاف‌نظر داشته باشید.

در پارلمان، رسانه‌ها، خیابان‌ها و پشت میز مذاکره با آنان رقابت کنید و برای آنچه عادلانه می‌دانید تلاش کنید.

این بخشی از دموکراسی است. دموکراسی بدون اختلاف‌نظر، دموکراسی نیست.

اما این اختلاف‌نظر هرگز نباید به کردستان آسیب برساند.

مهم نیست چه کسی می‌خواهد به کردستان آسیب برساند؛ چه از بیرون و چه از درون. هیچ سیاستمدار کردی نباید به ابزاری برای وارد کردن چنین آسیبی تبدیل شود.

اکثریت قاطع کردها، چه در کردستان و چه در خارج از وطن، خواهان یک تقسیم دیگر نیستند.

این نامه درباره این نیست که چه کسی حق دارد و چه کسی اشتباه می‌کند؛ بلکه درباره حفظ اقلیم کردستان است، زیرا این تنها امید ماست.

جناب آقای طالبانی،

آیا می‌توانید تصور کنید وقتی پرچم کردستان را به فرزندانم نشان می‌دهم و روی نقشه، انگشتم را بر روی کردستان می‌گذارم، چه احساسی دارم؟
آیا می‌توانید تصور کنید چه احساسی دارم وقتی دیگر مجبور نیستم برای فرزندانم از سرزمینی ازدست‌رفته سخن بگویم، بلکه می‌توانم به نقطه‌ای اشاره کنم که واقعاً وجود دارد؛ یعنی اقلیم کردستان؟

آیا می‌توانید تصور کنید در درون یک کرد چه می‌گذرد که برای نخستین بار در زندگی‌اش به اربیل یا سلیمانیه می‌آید و می‌بیند و می‌شنود که همه‌چیز کردی است؟

تابلوهای خیابان‌ها، صداهای بازار، ترانه‌هایی که از پنجره‌ها به گوش می‌رسند، زبان معلمان و پلیس.

بسیاری از آنها در چنین لحظه‌هایی گریه می‌کنند، اما نه از روی اندوه.

آنچه درباره کردستان، مقاومت، شجاعت و آزادی برای فرزندانمان تعریف می‌کنیم، افسانه‌ای نیست که هنگام خواب برایشان بازگو کنیم؛ بلکه واقعیتی است که برای نخستین بار پس از چندین نسل تحقق یافته است.

اجازه ندهید رؤیاهای ما درهم شکسته شوند؛ اگر نه به خاطر ما بزرگ‌ترها که پیش‌تر چیزهای زیادی از دست داده‌ایم، دست‌کم به خاطر فرزندانمان و فرزندان آنان.

این روزها اغلب به آن آغوش در لندن فکر می‌کنم.

مردی بزرگ، جوانی را که شناخت چندانی از او نداشت در آغوش گرفت و مسئولیتی بزرگ‌تر از خودش را به او سپرد.

آن مرد مام جلال بود.

او باور داشت ملتی که این‌همه چیز از دست داده است، نباید در نهایت خودش را نیز از دست بدهد.

کردستان باید باقی بماند.

کردستان باید همچنان سرچشمه شکوه، غرور و امید برای فرزندان ما باشد؛ در سلیمانیه و اربیل، در قامشلو و آمد، در مهاباد و برلین.

این میراث پدر شماست و امروز مسئولیت پاسداری از آن بر عهده شما نیز قرار دارد.

با احترام و به یاد مام جلال.

پروفسور دکتر یان ایلهان قزل‌خان

روان‌شناس و پژوهشگر کرد ساکن آلمان، متخصص در زمینه آسیب‌های روانی، تروریسم، جنگ و روان‌شناسی بین‌فرهنگی. او از سوی رئیس‌جمهور آلمان مفتخر به دریافت نشان فدرال شایستگی آلمان شده است.