کوردانه: محمدرضا اسکندری: اوزگور اوزل، رئیس منتخب پیشین حزب جمهوریخواه خلق ترکیه، روز جمعه ۲۴ ژوئیه، پس از ۳۴ سال عضویت در این حزب، رسماً از آن استعفا داد و همراه با ۹۰ نماینده دیگر پارلمان، حزب تازهای با نام «ینی پارتی» یا «حزب نو» تأسیس کرد. مدارک تأسیس حزب به وزارت کشور ترکیه تحویل داده شده و حزب جدید رسماً فعالیت سیاسی خود را آغاز کرده است.
برخلاف بسیاری از احزاب حاکم و اپوزیسیون در ایران و کوردستان که پس از هر انشعاب، همان نام حزب پیشین را با افزودن یک پسوند یا پیشوند برای تشکیلات جدید خود حفظ میکنند، در ترکیه امروز هر فرد یا گروهی که از یک جریان حزبی جدا میشود، برای ایجاد حرکتی تازه تلاش میکند و نام و ساختار حزب پیشین را برای اعضایی که در آن باقی ماندهاند، به رسمیت میشناسد. این شیوه از نظر سیاسی و حقوقی منطقیتر است؛ زیرا گروه جداشده بهجای ادعای مالکیت بر نام، تاریخ و هویت حزب قبلی، مسئولیت انتخاب خود را میپذیرد و با نام، برنامه و ساختاری تازه وارد عرصه سیاسی میشود. چنین رویکردی هم از سردرگمی افکار عمومی جلوگیری میکند و هم مرز میان جریان قدیمی و حرکت جدید را بهروشنی نشان میدهد.
اوزل هنگام امضای اسناد تأسیس حزب گفت: «برای کشور، ملت، حزب ما و همه ما خیر باشد.» پس از امضای اسناد، گل چیفتچی و مراد امیر مسئولیت تحویل درخواستنامه تأسیس حزب به وزارت کشور را بر عهده گرفتند. انتخاب روز ۲۴ ژوئیه، همزمان با سالگرد پیمان لوزان، اقدامی نمادین برای پیوند دادن حزب جدید با میراث جمهوری سکولار ترکیه ارزیابی شده است.
اوزگور اوزل به ریاست حزب جدید انتخاب شد
پس از ثبت حزب، اوزل در مسجد حاجی بایرام ولی نماز جمعه خواند و همراه با نمایندگان و هواداران خود به سوی ساختمان نخستین مجلس ترکیه حرکت کرد. سپس هیئت مؤسس «ینی پارتی» در کلوپ آناتولی تشکیل جلسه داد و اوزگور اوزل با رأی یکپارچه اعضا بهعنوان رئیس کل حزب جدید انتخاب شد. تا زمان تنظیم این گزارش، ترکیب کامل هیئت اجرایی، دبیرکل، سخنگوی حزب و مدیریت فراکسیون پارلمانی بهطور رسمی اعلام نشده است.
اوزل در سخنان خود تأکید کرد که خروج از حزب جمهوریخواه خلق تصمیم آسانی نبوده، اما پس از بسته شدن راههای درونحزبی برای برگزاری کنگرهای تازه، گزینه دیگری برای او و همراهانش باقی نمانده بود. او تشکیل حزب جدید را نه صرفاً یک جدایی تشکیلاتی، بلکه آغاز حرکتی برای دستیابی به قدرت سیاسی توصیف کرده است.
تغییر بنیادین در موازنه پارلمان ترکیه
با انتقال مجموعاً ۹۱ نماینده به حزب جدید، «ینی پارتی» با ۹۱ کرسی به بزرگترین حزب مخالف و دومین فراکسیون بزرگ مجلس ۶۰۰ نفره ترکیه تبدیل میشود. حزب عدالت و توسعه اردوغان ۲۷۷ کرسی دارد و تعداد نمایندگان حزب جمهوریخواه خلق از ۱۳۵ به ۴۴ نفر کاهش یافته است. به این ترتیب، حزب جمهوریخواه خلق پس از حدود ۲۴ سال جایگاه رسمی خود را بهعنوان حزب اصلی مخالف از دست داده و به پنجمین حزب پارلمان سقوط کرده است.
این تحول ممکن است در ترکیب هیئترئیسه، جایگاههای پارلمانی، ترتیب نشستن نمایندگان و سهم احزاب در کمیسیونهای مجلس نیز تغییراتی ایجاد کند. حزب جمهوریخواه خلق همچنین ممکن است یکی از کرسیهای نمایندگی خود در هیئترئیسه مجلس را از دست بدهد.
واکنشها به تأسیس «ینی پارتی»
کمال کلیچداراوغلو، که پس از ابطال کنگره سال ۲۰۲۳ با حکم دادگاه دوباره در رأس حزب جمهوریخواه خلق قرار گرفت، پس از استعفای گسترده نمایندگان، اعضای هیئت اجرایی حزب را به جلسه اضطراری فراخواند. او در نخستین واکنش عمومی خود مستقیماً به اوزل حمله نکرد و گفت دستور کارش «مشکلات مردم» است.
مساوات درویشاوغلو، رهبر حزب خوب، برخوردی محتاطانه داشت و تحولات را مسئلهای داخلی در حزب جمهوریخواه خلق توصیف کرد. احمد داووداوغلو، رهبر حزب آینده، تأسیس حزب را تبریک گفت، اما خواهان تمرکز احزاب مخالف بر نقاط مشترک شد. فاتح اربکان، رهبر حزب رفاه نو، احتمال حضور در ائتلافی به رهبری اوزل را رد کرد.
دولت باغچلی، رهبر حزب حرکت ملی و شریک ائتلاف اردوغان، پیشنهاد کرده است که بخشی از کمک مالی دولتی پرداختشده به حزب جمهوریخواه خلق، متناسب با تعداد نمایندگان جداشده به حزب جدید منتقل شود. هنوز روشن نیست که این پیشنهاد از نظر قانونی اجرا خواهد شد یا نه.
ارزیابی رسانههای بینالمللی
رویترز تأسیس حزب جدید را تلاشی برای بازسازی اپوزیسیون پس از فشارهای حقوقی و امنیتی گسترده علیه حزب جمهوریخواه خلق ارزیابی کرده است. بااینحال، این خبرگزاری هشدار میدهد که تقسیم شدن مخالفان میان حزب جدید و حزب جمهوریخواه خلق میتواند در نهایت به سود رجب طیب اردوغان تمام شود.
فایننشالتایمز این اقدام را قماری سیاسی توصیف کرده که از یکسو میتواند مخالفان پراکنده، رأیدهندگان ناراضی و هواداران تغییر را گرد هم آورد و از سوی دیگر، اوزل را با خطرهای حقوقی، تشکیلاتی و شخصی بیشتری روبهرو کند. انتخابات ریاستجمهوری و پارلمانی بعدی ترکیه حداکثر باید تا سال ۲۰۲۸ برگزار شود.
آسوشیتدپرس نیز تأکید کرده است که جایگاه اکرم اماماوغلو در ساختار جدید هنوز روشن نیست. اماماوغلو، شهردار زندانی استانبول و مهمترین چهره احتمالی مخالفان برای رقابت با اردوغان، عضو حزب جمهوریخواه خلق بوده است؛ اما هنوز مشخص نشده که او یا تیم سیاسیاش رسماً به حزب جدید خواهند پیوست یا نه.
چالشهای فوری حزب جدید
مهمترین مسئله پیشروی «ینی پارتی» انتقال شبکههای استانی، شهرداران، اعضای محلی و رأیدهندگان حزب جمهوریخواه خلق به ساختار تازه است. داشتن ۹۱ نماینده، حزب را فوراً به نیروی اصلی مخالف در پارلمان تبدیل میکند، اما موفقیت انتخاباتی آن به میزان همراهی شهرداران بزرگ، بهویژه اکرم اماماوغلو و منصور یاواش، و توانایی ایجاد تشکیلات سراسری وابسته است.
در هفتههای آینده، معرفی برنامه سیاسی و اقتصادی، ترکیب کامل رهبری، موضع حزب درباره مسئله کُرد، نامزد ریاستجمهوری، روابط با دیگر احزاب مخالف و نحوه تأمین مالی آن، تعیین خواهد کرد که «ینی پارتی» به جایگزین واقعی حزب جمهوریخواه خلق تبدیل میشود یا شکاف تازهای در اپوزیسیون ترکیه ایجاد خواهد کرد.
توضیح درباره تعداد نمایندگان: برخی تیترهای رسانههای ترکیه نوشتهاند «اوزل و ۹۱ نماینده»، اما گزارش آسوشیتدپرس و محاسبه کرسیها نشان میدهد مجموع جداشدگان ۹۱ نفر است: اوزگور اوزل و ۹۰ نماینده دیگر. کاهش کرسیهای حزب جمهوریخواه خلق از ۱۳۵ به ۴۴ نیز این عدد را تأیید میکند.
