در شرایطی که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ ایران و آمریکا وارد مرحله تازه‌ای شده، قطر طرحی دو روزه را برای ایجاد اعتماد متقابل میان تهران و واشنگتن پیگیری می‌کند. این طرح رفع محاصره دریایی ایران و آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدودشده تهران را در برابر بازگشت بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و سپس بازگشایی تنگه هرمز قرار می‌دهد.
با این حال، حمله نظامی تازه آمریکا به جزیره قشم در روز جمعه، ششم نوامبر، نشان داد که مسیر دیپلماسی همچنان در کنار گزینه نظامی دنبال می‌شود.
باراک راوید، خبرنگار آکسیوس، در گزارش پنجم نوامبر خود به نقل از منابع منطقه‌ای نوشت که میانجی‌گران قطری پیش‌نویسی را میان دو طرف مطرح کرده‌اند که اجرای مجموعه‌ای از اقدامات متقابل را در یک بازه زمانی دو روزه پیش‌بینی می‌کند. هدف این طرح، ایجاد زمینه برای آغاز مذاکرات گسترده‌تر درباره برنامه هسته‌ای ایران است.
جزئیات طرح دو روزه قطر
بر اساس پیش‌نویس منتشرشده، در روز نخست آمریکا محاصره دریایی ایران را متوقف می‌کند و بخشی از دارایی‌های مسدودشده تهران را آزاد خواهد کرد. در مقابل، ایران دعوت‌نامه‌ای رسمی برای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی صادر می‌کند تا بازرسان این نهاد بتوانند از تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده ایران بازدید کنند.
چارچوب پیشنهادی برای این بازرسی‌ها بر مبنای تفاهم پیشین ایران و آژانس در قاهره تنظیم شده است.
در روز دوم، ایران تنگه هرمز را بر اساس سازوکاری موقت که با عمان درباره آن تفاهم شده، بازگشایی خواهد کرد. پس از اجرای این مراحل، مذاکرات هسته‌ای میان تهران و واشنگتن با تمرکز بر ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران و سایر مسائل برنامه هسته‌ای از سر گرفته می‌شود.
بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، سازوکار موقت بازگشایی تنگه هرمز تا زمان دستیابی به توافقی دائمی با مشارکت کشورهای منطقه ادامه خواهد داشت.
بنابراین، بازه دو روزه به اقدامات اولیه اعتمادساز مربوط است و به معنای حل‌وفصل اختلافات هسته‌ای یا دستیابی به توافق جامع در ۴۸ ساعت نیست.
ورود مستقیم جی‌دی ونس به مذاکرات
تحول مهم دیگر در روز جمعه، گزارش تازه آکسیوس درباره نقش مستقیم جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در تلاش‌های پشت‌پرده برای دستیابی به توافق با ایران بود.
بر اساس این گزارش، ونس طی دو هفته گذشته شخصاً در مذاکرات غیرمستقیم با تهران مشارکت داشته و تقریباً به‌صورت روزانه با نخست‌وزیر قطر، مقام‌های پاکستانی و دیگر میانجی‌گران منطقه‌ای در ارتباط بوده است.
او همچنین دو هفته پیش نامه‌ای به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، ارسال کرده و پیشنهاد ازسرگیری مذاکرات مستقیم را مطرح کرده است.
در این تلاش‌ها، استیو ویتکاف، نماینده ویژه ترامپ، و جرد کوشنر، مشاور و داماد رئیس‌جمهور آمریکا نیز مشارکت دارند.
به نوشته آکسیوس، میانجی‌گران درباره برگزاری یک نشست فنی در سطح کارشناسی میان ایران و آمریکا در روزهای آینده گفت‌وگو کرده‌اند، اما این نشست هنوز برگزار نشده و زمان قطعی نیز برای آن تعیین نشده است.
این گزارش همچنین از پیشرفت محدود اما کند مذاکرات حکایت دارد. نخست‌وزیر قطر روز جمعه تأکید کرد که تلاش‌های دیپلماتیک ادامه دارد و هنوز امکان دستیابی به توافق وجود دارد.
موضع تهران؛ هفت شرط پیش از مذاکرات هسته‌ای
در سوی دیگر، تهران همچنان بر اجرای مطالبات خود پیش از ورود به مذاکرات هسته‌ای تأکید می‌کند.
رویترز در گزارشی به تاریخ پنجم نوامبر به نقل از یک مقام ارشد ایرانی نوشت که تهران پیشنهاد جدیدی درباره موضوع هسته‌ای از طریق قطر به آمریکا ارسال کرده است. به گفته این مقام، واشنگتن در حال بررسی پیشنهاد است، اما گفت‌وگو درباره آن تنها پس از اجرای هفت مطالبه ایران آغاز خواهد شد.
رفع تحریم‌های آمریکا، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و پرداخت غرامت جنگ از جمله مطالباتی هستند که در این گزارش به آنها اشاره شده است.
محسن رضایی نیز در جریان سفر خود به روسیه اعلام کرد تا زمانی که آمریکا هفت شرط ایران را اجرا نکند، تهران نه تنگه هرمز را بازگشایی خواهد کرد و نه وارد مذاکرات خواهد شد.
این موضع نشان می‌دهد اختلاف اصلی همچنان بر سر ترتیب اجرای تعهدات است: واشنگتن خواهان ورود مسائل هسته‌ای به مذاکرات اولیه است، در حالی که تهران اجرای مطالبات اقتصادی و امنیتی خود را پیش‌شرط آغاز مذاکرات می‌داند.
حمله تازه آمریکا به قشم؛ نشانه تداوم خطر نظامی
هم‌زمان با ادامه تلاش‌های دیپلماتیک، دونالد ترامپ روز جمعه اعلام کرد نیروهای آمریکایی یک سامانه پدافند هوایی ایران را در جزیره قشم هدف قرار داده‌اند.
به گزارش آسوشیتدپرس، ترامپ این حمله را محدود توصیف کرد و گفت سامانه موردنظر در مدت کوتاهی منهدم شده است. گزارش‌ها حاکی از شنیده شدن صدای دو انفجار در منطقه سوزا در جزیره قشم است.
آکسیوس نیز گزارش داد که حمله پس از شلیک یک موشک از سوی سامانه پدافندی ایران به سمت یک جنگنده آمریکایی انجام شده است.
این حمله در حالی صورت گرفت که ترامپ پس از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا اعلام کرده بود درباره ادامه جنگ و احتمال ازسرگیری عملیات نظامی تصمیم خواهد گرفت.
آسوشیتدپرس گزارش داده است که دولت آمریکا همچنان گزینه‌های مختلفی از جمله تشدید حملات نظامی، ادامه فشار اقتصادی و دستیابی به توافق دیپلماتیک را بررسی می‌کند.
آینده مذاکرات؛ توافق یا بازگشت به جنگ؟
مجموع تحولات اخیر نشان می‌دهد واشنگتن و تهران، هم‌زمان با حفظ فشار نظامی و اقتصادی، تلاش می‌کنند از طریق میانجی‌گری قطر و دیگر کشورهای منطقه به چارچوبی برای پایان دادن به بحران دست یابند.
از یک سو، ورود مستقیم جی‌دی ونس به مذاکرات و ارسال نامه به مقام امنیتی ایران می‌تواند نشانه‌ای از جدی‌تر شدن تلاش‌های دیپلماتیک در سطح عالی دولت آمریکا باشد. از سوی دیگر، حمله تازه به قشم و تأکید ترامپ بر آمادگی نظامی نشان می‌دهد واشنگتن هنوز گزینه نظامی را کنار نگذاشته است.
در حال حاضر، طرح دو روزه قطر همچنان در مرحله رایزنی قرار دارد. نه رفع محاصره دریایی به‌طور رسمی اعلام شده، نه آزادسازی دارایی‌های ایران و بازگشت بازرسان آژانس تحقق یافته و نه بازگشایی تنگه هرمز تأیید شده است.
مسئله تعیین‌کننده، دستیابی دو طرف به توافقی درباره ترتیب اجرای تعهدات خواهد بود؛ توافقی که می‌تواند مسیر را برای مذاکرات هسته‌ای و کاهش تنش‌ها هموار کند یا در صورت شکست، زمینه بازگشت به درگیری‌های گسترده‌تر را فراهم سازد.