کوردستانی باکووری ڕۆژهەڵات، کوردستان و کوردخانە لە سەردەمی سەفەوی تا کۆتایی قاجار
نوسین:.د. عەلی ڕەحمەتی
پوختە
خۆراسان لە مێژوودا ناوچەیەکی فرەڕەگەز و فرەزمان بووە و کۆمەڵێک گرووپی نەتەوەیی، زمانی و ئایینی لەو ناوچەیەدا ژیاون. کوردەکانیش یەکێک لەو پێکهاتانە بوون کە، بە تایبەتی لە باکووری خۆراسان، لە ماوەی چەند سەدەدا بوونیان و کاریگەریی کۆمەڵایەتی و سەربازییان هەبووە.
سەرچاوە مێژوویی و جوگرافییەکان، بە تایبەتی سەفەرنامەکان و بەڵگەکانی سەردەمی سەفەوی و دواتر، ئاماژە بە نیشتەجێبوونی هەندێک ئێل و تایفەی کورد لە ناوچەکانی قووچان، بجنوورد، دەرگەز، ڕادکان، ئیسفراین، چەناران و دەوروبەرییان دەکەن.
لە سەردەمی سەفەوی، بە تایبەتی لە سەردەمی شاهئیسماعیل یەکەم، شاهتەهماسبی یەکەم و شاهعەباسی یەکەم، بەشێک لە هێز و ئێلە کوردەکان بۆ ناوچەکانی خۆراسان گواسترایەوە. یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی ئەم گواستنەوانە، بەکارهێنانی هێزی ئێلی و سەربازی بۆ پاراستنی سنوورە ڕۆژهەڵاتییەکانی دەوڵەتی سەفەوی بوو، بە تایبەتی لە بەرامبەر هەڕەشەی ئۆزبەک و هێزە تورکمانییەکان.
لە سەدەکانی دواتردا، کوردەکان بوون بە یەکێک لە پێکهاتە گرنگە کۆمەڵایەتی و سەربازییەکانی باکووری خۆراسان. لە هەندێک سەرچاوەدا ناوچەکانی کوردنشین بە ناوەکانی «کوردستان»، «کوردخانە» یان ناوچەی کوردنشینی خۆراسان ناسێنراون. بەڵام دەبێت ئەم ناوانە بە پێی کات و سەرچاوەی بەکارهێنانیان لێک بدرێنەوە و نابێت هەموویان بە مانای یەکسانی «کوردستان»ی سیاسیی ئەمڕۆ وەربگیرێن.
پێشەکی
خۆراسان لە مێژەوە ناوچەیەکی فراوان و فرەڕەگەز بووە. بەهۆی شوێنی جوگرافیایی و گرنگیی ستراتیژییەکەی، لە ماوەی مێژوویی جیاوازدا کۆمەڵێک نەتەوە و گرووپی زمانی و ئایینی لەوێ نیشتەجێ بوون.
بوونی کوردەکان لە خۆراسان تەنها بە سەردەمی سەفەوی سنووردار نییە. هەندێک سەرچاوەی سەدەکانی ناوەڕاست ئاماژە بە گرووپە کوردەکان لە ناوچەکانی خۆراسان و ناوچە نزیکەکانی دەکەن. بەڵام دەربڕینی قەبارە و سنووری ئەو کۆمەڵانە بە دڵنیایی زۆر ئاسان نییە، چونکە وشەی «کورد» لە سەرچاوە کۆنەکاندا هەموو جارێک بە هەمان مانای نەتەوەیی و زمانەوانیی ئەمڕۆ بەکار نەهاتووە.
لە سەردەمی سەفەوی و بە تایبەتی لە سەدەکانی ١٦ و ١٧ی زایینی، گواستنەوەی گرووپە کوردەکان بۆ سنوورەکانی خۆراسان قۆناغێکی گرنگی مێژوویی بوو. دەوڵەتی سەفەوی بۆ بەهێزکردنی سنوورەکانی ڕۆژهەڵات و کەمکردنەوەی مەترسیی هێرشەکان، هەندێک ئێل و تایفەی کوردی بۆ ئەو ناوچانە گواستەوە.
قۆناغەکانی گواستنەوەی کوردەکان بۆ خۆراسان
١. پێش سەفەوی
هەندێک بەڵگە ئاماژە بە بوونی گرووپە کوردەکان لە ناوچەکانی خۆراسان لە پێش سەردەمی سەفەوی دەکەن. هەروەها سەردانی گەڕیدە و نووسەرانی ناوەڕاست دەتوانێت زانیارییەکی گرنگ لەسەر پێکهاتەی دانیشتووانی ناوچەکە بدات.
بەڵام دەبێت ئەم سەرچاوانە بە وریایی بخوێندرێنەوە، چونکە ناوی کورد و بەکارهێنانی وشەی «کورد» لە سەرچاوە کۆنەکاندا هەندێک جار مانای کۆمەڵایەتی یان شێوەی ژیانیشی هەبووە و نابێت هەموو ئاماژەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بە ناسنامەی نەتەوەیی ئەمڕۆوە پەیوەست بکرێن.
٢. سەردەمی شاهئیسماعیل یەکەم
لە سەردەمی شاهئیسماعیل یەکەمدا بەشێک لە ئێل و تایفە کوردەکان بەرەو ناوچەکانی خۆراسان گواسترایەوە.
هەندێک سەرچاوە ژمارەی بنەماڵە گواستراوەکان بە چەند هەزار بنەماڵە باس دەکەن، بەڵام لەبەر جیاوازیی سەرچاوەکان و نەبوونی ئاماری هاوچەرخ، پێویستە ئەم ژمارانە بە شێوەی مەزنەدانە و نەک وەک ئاماری قطعی وەربگیرێن.
٣. سەردەمی شاهتەهماسبی یەکەم
لە سەردەمی شاهتەهماسبدا هەندێک گرووپی کورد، لەوانە گرووپە پەیوەندیدارەکان بە سیاەمەنصووری و چەگنی، لە ناوچەکانی خۆراسان نیشتەجێ کران.
ئەم کۆمەڵانە بە شێوەیەکی جیاواز لە ناوچەکانی ئیسفراین، نیشابوور، قووچان و ناوچەکانی دەوروبەر جێگیر بوون.
٤. سەردەمی شاهعەباسی یەکەم
لە سەردەمی شاهعەباسی یەکەمدا گواستنەوەی گرووپە کوردەکان بۆ باکووری خۆراسان گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆوە بینی.
هۆکاری سەرەکی ئەم سیاسەتە، پاراستنی سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی دەوڵەتی سەفەوی و بەکارهێنانی هێزی ئێلی و سەربازی بوو. زۆرێک لە گرووپە کوردەکان لە ناوچە سنوورییەکان جێگیر کران و بەشێک لە ڕۆڵی پاراستنی سنوور و بەڕێوەبردنی ناوچەکانیان گێڕا.
ژمارەی کۆچبەرانی ئەم قۆناغە لە سەرچاوە جیاوازەکاندا بە شێوەی جیاواز هاتووە. هەندێک سەرچاوە باس لە دەیان هەزار بنەماڵە دەکەن، بەڵام ئەم ژمارانە پێویستیان بە بەراوردکردن و پشکنینی سەرچاوە بە سەرچاوە هەیە.
کوردستانی خۆراسان و «کوردخانە»
لە سەردەمی قاجار و پێش ئەویش، هەندێک نووسەر و گەڕیدە ناوچە کوردنشینەکانی باکووری خۆراسانیان بە شێوەی جیاواز وەسف کردووە.
لە هەندێک سەرچاوەدا ناوی «کوردخانە» بۆ بەشێک لە باکووری خۆراسان بەکار هاتووە. هەروەها هەندێک نووسەر ناوی «کوردستان»یان بەکار هێناوە بۆ ئاماژەکردن بە ناوچەکانی کوردنشین.
لەوێدا گرنگە جیاوازیی نێوان ناوی جوگرافیایی ـ ئیداریی سەردەمی کۆن و مفهومی کوردستان وەک ناوچەیەکی نەتەوەیی ـ سیاسیی سەردەمی نوێ بپارێزرێت. بۆیە هەر بەڵگەیەک دەبێت لە چوارچێوەی مێژوویی و کاتی خۆیدا لێک بدرێتەوە.
ژمارەی کوردەکان لە خۆراسان
ژمارەی کوردەکان لە خۆراسان لە سەرچاوە جیاوازەکاندا جیاوازییەکی زۆری هەیە. هۆکارەکانی ئەم جیاوازییە بریتین لە:
- جیاوازیی سنووری ناوچەی بە «کوردستانی خۆراسان» ناسراو؛
- جیاوازیی شێوازی ژمێریاری؛
- جیاوازیی نێوان «بنەماڵە»، «خێزان» و «کەس»؛
- نەبوونی سەرژمێرییەکی یەکگرتووی مۆدێرن لە سەردەمە کۆنەکاندا.
بۆیە ژمارەکانی وەک ١٥ هەزار، ٣٠ هەزار یان ٤٠ هەزار بنەماڵە کە لە هەندێک سەرچاوەدا هاتوون، نابێت بە شێوەی ئاماری قطعی وەربگیرێن.
هەروەها ژمارەی دانیشتووانی کورد لە سەدەی بیستەم و بیست و یەکەم پێویستی بە سەرچاوەی ئاماری نوێ و ڕوون هەیە، چونکە پێناسەکردنی کورد بە زمان، ناسنامە و ڕەچەڵەک دەتوانێت ئەنجامەکان بگۆڕێت.
جوگرافیای ئێل و ناوچە کوردنشینەکان
١. زەعفەرانلو و قووچان
زەعفەرانلو یەکێک بووە لە گرنگترین کۆنفدراسیۆنە کوردییەکانی باکووری خۆراسان. قووچان، کە لە سەرچاوە کۆنەکاندا بە خەبووشان ناسراوە، بوو بە یەکێک لە ناوەندە سەرەکییەکانی دەسەڵات و نیشتەجێبوونی ئەم ئێلە.
٢. شادلو و بجنوورد
ئێلی شادلو لە ناوچەکانی بجنوورد، شیروان، سەملقان و دەوروبەری ئەواندا بوونی بەهێزی هەبوو.
بجنوورد و ناوچەکانی ئالاداغ لە ماوەیەکی درێژدا یەکێک لە ناوچە گرنگەکانی نیشتەجێبوونی کوردەکان بووە.
٣. دەرگەز
دەرگەز، کە لە سەرچاوە کۆنەکاندا بە ئەبیوەردیش ناسراوە، لە باکووری ڕۆژهەڵاتی قووچان هەڵکەوتووە.
لە سەدەکانی دواتردا هەندێک تایفەی کورد لەم ناوچەیەدا نیشتەجێ بوون و لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و سەربازیی ناوچەکەدا بەشدار بوون.
٤. ڕادکان
ڕادکان لە ناوچەکانی نێوان دەرگەز و چەناران بووە و لە هەندێک سەردەمدا کەیوانلو و گرووپە کوردەکانی دیکە لەو ناوچەیەدا نفووزیان هەبووە.
لە سەردەمی نادرشاهدا هەندێک سەرۆکی ئێلی کورد ڕۆڵی بەڕێوەبردنی ناوچەکەیان گێڕاوە.
٥. ئیسفراین
ئیسفراین لە نێوان بجنوورد، جوین و جاجەرم هەڵکەوتووە. لە سەردەمە جیاوازەکاندا بەشێک لە ناوچەکە پەیوەندی بە ئێلە کوردەکانی زەعفەرانلو و شادلووە هەبووە.
٦. چەناران
چەناران لە باکووری مەشهەد هەڵکەوتووە و لە مێژووی ناوچەکەدا پەیوەندییەکی بەهێزی بە ئێلە کوردەکانەوە هەبووە.
هەندێک سەرچاوە ئاماژە بە نیشتەجێبوونی گرووپەکانی زەعفەرانلو لە ناوچەکانی چەناران و ئەخلەمەد دەکەن.
کۆتایی
بە پێی کۆی سەرچاوە بەردەستەکان، بوونی کوردەکان لە خۆراسان پێش سەردەمی سەفەویش بە شێوەیەک لە شێوەکان بەڵگەی بۆ هەیە. بەڵام سەردەمی سەفەوی، بە تایبەتی سەدەی شانزە و حەڤدەی زایینی، قۆناغێکی گرنگ بوو بۆ زیادبوونی ژمارە و دامەزراندنی کۆمەڵە کوردەکان لە باکووری خۆراسان.
ئەم گواستنەوانە تەنها گۆڕانێکی دانیشتووانی نەبوون؛ بەڵکو لە پەیوەندی بە سیاسەتی سنووریی دەوڵەتی سەفەوی و دواتر دەوڵەتەکانی ئەفشار و قاجار، ڕۆڵێکی سەربازی و سیاسییان هەبوو.
قووچان، بجنوورد، دەرگەز، ڕادکان، ئیسفراین و چەناران لە ناوچە سەرەکییەکان بوون کە کۆمەڵە کوردەکان لە ماوەی مێژوویی جیاوازدا لەوانەدا نیشتەجێ بوون.
بەکارهێنانی دەربڕینەکانی «کوردستان»، «کوردخانە» و «کوردستانی خۆراسان» لە هەندێک سەرچاوەدا دەتوانێت نیشانەی بوونی ناوچە کوردنشین و هەندێک شێوەی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و ئیداری بێت؛ بەڵام لێکدانەوەی ئەم ناوانە دەبێت بە پێی سەردەم، نووسەر، مەبەستی بەکارهێنان و سنووری جوگرافیایی هەر سەرچاوەیەک بکرێت.
لەبەر ئەوە، بۆ گەیشتن بە ئەنجامێکی زانستیتر، پێویستە سەرچاوە سەرەکییەکان ــ بە تایبەتی سەفەرنامەکان، دەستنووسەکان، بەڵگەنامە ئەرشیفییەکان و تۆمارە ئیدارییەکانی سەردەم ــ بەراورد بکرێن و ژمارە و ناوە جوگرافییەکان بە پەڕە و بەڵگەی دیاریکراو پشتڕاست بکرێنەوە.
سەرچاوە سەرەتاییەکان
- شرفنامه
- عالمآرای عباسی
- عالمآرای نادری
- مطلع الشمس
- تذکرة جغرافیای تاریخی ایران
- سەفەرنامەکانی کلاویخو
- سەفەرنامەکانی فریزر
- نووسینەکانی کێرزۆن
- نووسینەکانی یێت
- سەرچاوە و بەڵگەنامە ئەرشیفییەکانی سەردەمی قاجار