عفو بینالملل در چهارمین سالگرد آغاز خیزش «زن، زندگی، آزادی»، با انتشار گزارشی بیش از هزار صفحهای، نام ۸۷ مقام جمهوری اسلامی ایران را منتشر کرد که به گفته این سازمان باید به اتهام نقش داشتن در ارتکاب جنایت علیه بشریت تحت تحقیقات کیفری قرار گیرند.
این سازمان حقوق بشری روز چهارشنبه ۲۵ شهریور در گزارش خود با عنوان «معماران جنایت؛ سازوکار حکومتی سازماندهنده جنایت علیه بشریت در خیزش زن، زندگی، آزادی سال ۱۴۰۱» اعلام کرد مقامهای جمهوری اسلامی برای سرکوب اعتراضها مرتکب قتل، شکنجه، ناپدیدسازی قهری، حبس، تجاوز جنسی و آزار هدفمند مردم بر مبنای گرایش سیاسی، جنسیت، قومیت و مذهب شدند.
عفو بینالملل هشدار داد بسیاری از افرادی که این سرکوب را طراحی، هدایت یا تسهیل کردند، همچنان در مقامهای حکومتی و امنیتی حضور دارند و برخی حتی پس از سال ۱۴۰۱ به مقامهای بالاتری رسیدهاند.
اگنس کالامار، دبیرکل عفو بینالملل، گفت شواهد گردآوریشده نشان میدهد جمهوری اسلامی برای درهم شکستن خیزش ۱۴۰۱ «حملهای گسترده و سازمانیافته علیه غیرنظامیان» به راه انداخت. به گفته او، ساختار مصونیت در نظام سیاسی و قضایی جمهوری اسلامی چرخه سرکوب را تشدید کرده و زمینه تکرار کشتار معترضان را فراهم کرده است.
عفو بینالملل از مجمع عمومی سازمان ملل خواست یک سازوکار کیفری بینالمللی برای جمعآوری مدارک، تحقیق و پیگرد مقامهای مسئول ایجاد کند. این سازمان همچنین از دولتها خواست بر مبنای اصل «صلاحیت جهانی»، مقامهای مظنون را تحت تحقیق قرار دهند و در صورت وجود مدارک کافی، حکم بازداشت آنان را صادر کنند.
این تحقیق بر پایه مصاحبه با ۲۷۰ نفر، از جمله معترضان، بازداشتشدگان سابق، خانوادههای کشتهشدگان، شاهدان، وکلا، روزنامهنگاران، مدافعان حقوق بشر و کارکنان درمانی تهیه شده است. پژوهشگران همچنین بیش از دو هزار ویدیو، اسناد رسمی و افشاشده، دستورهای قضایی، احکام دادگاه و مدارک پزشکی قانونی را بررسی کردهاند.
بر اساس گزارش، سپاه پاسداران و فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی، فراجا، نیروهای اصلی در عملیات سرکوب بودند. سیاست برخورد با اعتراضها در شورای عالی امنیت ملی، شورای امنیت کشور و شوراهای تامین استانها و شهرستانها شکل گرفت و سپس از طریق زنجیره فرماندهی به نیروهای حاضر در خیابان منتقل شد.
عفو بینالملل میگوید اسناد رسمی و محرمانه از برگزاری جلسات راهبردی، اختصاص بودجه و تسلیحات و صدور دستور برای برخورد «قاطع و شدید» حکایت دارند. در یکی از دستورهای افشاشده نیز از نیروها خواسته شده بود «بدون ترحم پاسخ دهند و تا حد کشتن پیش بروند».
ماموران سپاه و فراجا، بنا بر این گزارش، با تفنگهای تهاجمی، سلاح کمری و شاتگانهای حاوی ساچمه فلزی به تجمعها شلیک کردند و در مواردی معترضان و رهگذران در حال فرار و افراد غیرمسلح را از فاصله نزدیک هدف قرار دادند.
عفو بینالملل در سندی جداگانه با عنوان «زندگیهایی که بیرحمانه کوتاه شدند»، کشته شدن ۳۷۷ معترض و رهگذر در جریان خیزش ۱۴۰۱ را ثبت کرده است که ۵۶ نفر آنان کودک بودند. مقامهای جمهوری اسلامی کشته شدن ۲۰۲ نفر را پذیرفتهاند، اما مسئولیت مرگ بسیاری از آنان را به «اغتشاشگران»، «تروریستهای مسلح» یا عوامل غیردولتی نسبت دادهاند.
از ۸۷ مقام معرفیشده برای تحقیقات کیفری، ۶۲ نفر فرمانده امنیتیاند که شامل ۳۳ فرمانده سپاه و ۲۷ فرمانده فراجا میشوند. ۲۵ نفر دیگر از مقامهای وزارت کشور، از جمله استانداران و فرمانداران وقتاند. این فهرست شامل ۱۰ مقام کشوری و ۷۷ مقام منطقهای، استانی و شهرستانی مرتبط با سرکوب اعتراضها در کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی است.
فهرست ۸۷ مقام نامبردهشده در گزارش عفو بینالملل:
مقامهای کشوری
۱. علی خامنهای، فرمانده وقت کل قوا
۲. محمد باقری، رئیس وقت ستاد کل نیروهای مسلح
۳. حسین سلامی، فرمانده وقت سپاه پاسداران
۴. محمد پاکپور، فرمانده وقت نیروی زمینی سپاه پاسداران
۵. احمد وحیدی، وزیر کشور وقت
۶. مجید میراحمدی، معاون امنیتی و انتظامی وزیر کشور
۷. حسین اشتری، فرمانده وقت فراجا
۸. حسن کرمی، فرمانده وقت یگانهای ویژه
۹. مهدی معصومبیگی، رئیس وقت پلیس پیشگیری فراجا
۱۰. رضا بنیاسدیفر، رئیس وقت پلیس پیشگیری فراجا
چهار نفر نخست این فهرست، علی خامنهای، محمد باقری، حسین سلامی و محمد پاکپور، در حملات ارتش اسرائیل کشته شدهاند.
استان کرمانشاه
۱۱. محمدنظر عظیمی، فرمانده وقت قرارگاه نجف اشرف
۱۲. کوروش آسیابانی، جانشین وقت قرارگاه نجف اشرف
۱۳. بهمن ریحانی، از فرماندهان سپاه استانی نبیاکرم
۱۴. مسعود قنبری، از فرماندهان سپاه استانی نبیاکرم
۱۵. مجتبی کرمی، از فرماندهان سپاه استانی نبیاکرم
۱۶. علیاکبر جاویدان، از فرماندهان استانی فراجا
۱۷. محسن پناهی، از فرماندهان استانی فراجا
۱۸. بهمن امیریمقدم، استاندار وقت
۱۹. محمد پورهاشمی، معاون سیاسی و امنیتی استانداری
۲۰. ابراهیم رحیمی زنگنه، از فرمانداران وقت
۲۱. سعدی نقشبندی، از فرمانداران وقت
۲۲. حمیدرضا کرمی، از فرمانداران وقت
۲۳. فرامرز باوندپور گیلان، از فرمانداران وقت
۲۴. محمد حیدری، از فرمانداران وقت
۲۵. ابوذر انوری، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۲۶. بهرام میرزایی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۲۷. ارسلان سلطانقلی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۲۸. معارف الفتی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۲۹. محسن دارابی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۳۰. علیرضا دلیری، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۳۱. بهروز فخری، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۳۲. هوشنگ مبارکیپور، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۳۳. شهرام کسانی، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۳۴. محمد محمدی، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
استان کردستان
۳۵. محمدتقی اوصانلو، فرمانده قرارگاه حمزه سیدالشهدا
۳۶. مجید ارجمندفر، جانشین قرارگاه حمزه سیدالشهدا
۳۷. صادق حسینی، از فرماندهان سپاه استانی بیتالمقدس
۳۸. علیرضا مدنیفر، از فرماندهان سپاه استانی بیتالمقدس
۳۹. جمشید رضایی، از فرماندهان سپاه استانی بیتالمقدس
۴۰. محمد علیزمانی، از فرماندهان استانی فراجا
۴۱. علی آزادی، از فرماندهان استانی فراجا
۴۲. اسماعیل زارعیکوشا، استاندار وقت
۴۳. مهدی رمضانی، معاون سیاسی و امنیتی استانداری
۴۴. عباس امری، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۴۵. صادق جمالی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۴۶. علی احمد صفیزاده، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۴۷. حسین ملکی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۴۸. منصور ولیئی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۴۹. قیصر امیدی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۵۰. مرتضی میرآقایی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۵۱. یوسف معروفی، از فرماندهان ناحیه مقاومت بسیج
۵۲. کمال خدری، از فرمانداران وقت
۵۳. حمید معتصمی، از فرمانداران وقت
۵۴. طاهر حسینی، از فرمانداران وقت
۵۵. اسماعیل احمدی، از فرمانداران وقت
۵۶. کیوان شفیعی، از فرمانداران وقت
۵۷. حسن عسگری، از فرمانداران وقت
۵۸. جعفر توان، از فرمانداران وقت
۵۹. رسول کرمی چگینی، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۶۰. یوسف درویشی، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۶۱. علیرضا کرجی، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۶۲. بهروز جلیلیان، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۶۳. کامبیز رستمنیا، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۶۴. علیرضا مرادی، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
۶۵. علی صفری، فرمانده وقت انتظامی شهرستان
استان آذربایجان غربی
۶۶. حبیب شهسواری، از فرماندهان سپاه استانی شهدا
۶۷. طالب رحیمی، از فرماندهان سپاه استانی شهدا
۶۸. یدالله آبروشن، از فرماندهان سپاه استانی شهدا
۶۹. رحیم جهانبخش، از فرماندهان استانی فراجا
۷۰. رضا فرجی، از فرماندهان استانی فراجا
۷۱. محمدصادق معتمدیان، استاندار وقت
۷۲. رضا ابراهیمی، معاون سیاسی و امنیتی استانداری
۷۳. صمد محمدعلیزاده، فرمانده ناحیه مقاومت بسیج
۷۴. اکبر نوروزی، فرمانده ناحیه مقاومت بسیج
۷۵. جلیل قرهباغ نقشی، فرمانده ناحیه مقاومت بسیج
۷۶. یعقوب رشیدی، فرمانده ناحیه مقاومت بسیج
۷۷. قهرمان عیوضلو، فرمانده ناحیه مقاومت بسیج
۷۸. باباخان اسکندری، از فرمانداران وقت
۷۹. امیر قادری، از فرمانداران وقت
۸۰. خضر کاکدرویشی، از فرمانداران وقت
۸۱. علی ترابی، از فرمانداران وقت
۸۲. غلامحسین عماری، از فرمانداران وقت
۸۳. سلمان حیدری، فرمانده وقت انتظامی بوکان
۸۴. محمد توحیدی، فرمانده وقت انتظامی مهاباد
۸۵. حسام صالحی، فرمانده وقت انتظامی پیرانشهر
۸۶. طالب محمدقلیزاده، فرمانده وقت انتظامی اشنویه
۸۷. حسن شیخنژاد، فرمانده وقت انتظامی ارومیه
در بخش دیگری از گزارش آمده است که در سیستان و بلوچستان ۱۰۶ معترض و رهگذر، از جمله ۲۰ کودک، کشته شدند و تنها در «جمعه خونین زاهدان» در هشتم مهر ۱۴۰۱، به گفته عفو بینالملل، نیروهای امنیتی ۸۷ نفر را پس از نماز جمعه کشتند.
این سازمان یادآور شده است که اعتراضهای دیماه ۱۳۹۶ و آبان ۱۳۹۸ نیز با کشتار، شکنجه، بازداشت گسترده و ناپدیدسازی قهری روبهرو شدند و تداوم مصونیت از مجازات، به گفته عفو بینالملل، زمینه تکرار خشونت در اعتراضهای بعدی را فراهم کرده است.
کالامار تاکید کرد سپردن دادخواهی به دستگاه قضایی جمهوری اسلامی «واقعبینانه نیست» و جامعه جهانی باید مسیر بینالمللی تحقیق و محاکمه عاملان و آمران سرکوب در ایران را فراهم کند.