کوردانه – بر اساس گزارش ولادیمیر فان ویلگنبورگ در میدل ایست آی، بافل طالبانی، رهبر اتحادیه میهنی کوردستان، از گفت‌وگوهای گسترده با مقامات جمهوری اسلامی ایران درباره آغاز روندی مشابه مذاکرات صلح ترکیه و حزب کارگران کوردستان (PKK) خبر داده است. با این حال، شماری از احزاب اپوزیسیون کورد ایرانی اعلام کرده‌اند که از چنین مذاکراتی اطلاعی ندارند. این ابتکار در شرایطی مطرح می‌شود که حملات موشکی و پهپادی ایران به مقرهای احزاب کورد در اقلیم کوردستان عراق ادامه دارد و تجربه ترور رهبران سیاسی کورد در جریان مذاکرات گذشته، بی‌اعتمادی عمیقی نسبت به اهداف تهران ایجاد کرده است.
به گزارش کوردانه به نقل از میدل ایست آی، سیاستمداران اقلیم کوردستان عراق در تلاش‌اند با میانجی‌گری میان جمهوری اسلامی ایران و احزاب اپوزیسیون کورد ایرانی، زمینه کاهش تنش‌ها و جلوگیری از حملات بیشتر تهران به اقلیم کوردستان را فراهم کنند.
بافل طالبانی، رهبر اتحادیه میهنی کوردستان (PUK)، روز دوشنبه ۱۲ اکتبر در همایش سالانه مؤسسه تحقیقات خاورمیانه (MERI) در اربیل اعلام کرد که موضوع آغاز روندی سیاسی برای حل مسئله کوردها در ایران، به‌طور گسترده با مقامات جمهوری اسلامی در تهران مطرح شده است.
او این ابتکار را با روند صلح میان دولت ترکیه و حزب کارگران کوردستان مقایسه کرد؛ روندی که از اکتبر ۲۰۲۴ آغاز شد و موضوعاتی مانند پایان مبارزه مسلحانه، انحلال ساختار سازمانی پ‌ک‌ک، حقوق سیاسی کوردها و وضعیت عبدالله اوجالان در آن مطرح بوده است.
طالبانی تأکید کرد که چنین روندی طولانی خواهد بود.
او در ماه سپتامبر به تهران سفر کرده و با مقام‌های جمهوری اسلامی، از جمله عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، دیدار کرده بود.
با این حال، در بیانیه وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی درباره این دیدار، اشاره‌ای به آغاز مذاکرات صلح با احزاب کورد ایرانی نشده است. عراقچی در آن دیدار بر تقویت همکاری‌های امنیتی و حفاظت از مرزهای مشترک در چارچوب توافق امنیتی ایران و عراق تأکید کرده بود.
واکنش احزاب کورد ایرانی؛ بی‌اطلاعی و بی‌اعتمادی به تهران
گزارش میدل ایست آی نشان می‌دهد که اعلام این ابتکار برای شماری از احزاب سیاسی کورد ایرانی غافلگیرکننده بوده است.
یکی از اعضای حزب آزادی کوردستان (PAK) در گفت‌وگو با این رسانه اعلام کرد که در شرایط کنونی نه زمینه مشخصی برای گفت‌وگو میان ملت کورد و جمهوری اسلامی وجود دارد و نه نشانه‌ای از آغاز چنین روندی دیده می‌شود.
او تأکید کرد که تجربه‌های گذشته، احزاب کورد را نسبت به وعده‌ها و مانورهای سیاسی جمهوری اسلامی بدبین کرده و آنان نمی‌خواهند بار دیگر در معرض فریب سیاسی قرار گیرند.
فریبا محمدی، معاون دبیر یکی از جریان‌های کومله، نیز به میدل ایست آی گفت که حزب متبوع او تاکنون هیچ پیشنهاد رسمی یا غیررسمی برای گفت‌وگو دریافت نکرده و هیچ ارتباطی در این زمینه، نه از سوی تهران و نه از طریق میانجی‌ها، برقرار نشده است.
محمدی با اشاره به نزدیک به نیم قرن سرکوب سیاسی، نظامی‌سازی کوردستان و اعدام هزاران جوان کورد تأکید کرد که ایجاد شرایط مناسب برای مذاکره با جمهوری اسلامی آسان نخواهد بود.
با این حال، او تصریح کرد که کومله و دیگر احزاب اپوزیسیون کورد، اصل مذاکره را رد نکرده‌اند و گفت‌وگو را نیز یکی از ابزارهای مبارزه سیاسی می‌دانند.
افزایش حملات ایران و نگرانی اقلیم کوردستان
طرح میانجی‌گری در شرایطی مطرح شده که وضعیت امنیتی اقلیم کوردستان پس از خروج نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا از عراق در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ آسیب‌پذیرتر شده است.
بر اساس گزارش میدل ایست آی، پس از این خروج، جمهوری اسلامی دست‌کم سه بار مواضع احزاب کورد ایرانی را با پهپاد هدف قرار داده است. یکی از این حملات هم‌زمان با برگزاری همایش MERI به مواضعی در منطقه کویه انجام شد.
در جریان جنگی که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شد، اقلیم کوردستان هدف بیش از هزار حمله موشکی و پهپادی قرار گرفت. طبق آمار نقل‌شده در گزارش، این حملات ۳۲ کشته بر جای گذاشت که ۱۹ نفر از آنان اعضای احزاب اپوزیسیون کورد ایرانی بودند.
جمهوری اسلامی پیش‌تر حملات خود به مقرهای این احزاب را با ادعای ضرورت مقابله با تهدیدهای امنیتی توجیه کرده است.
تهران و بغداد نیز در مارس ۲۰۲۳ توافقی امنیتی امضا کردند که بر اساس آن قرار بود گروه‌های مسلح اپوزیسیون کورد ایرانی از مناطق مرزی دور و خلع سلاح شوند.
این توافق پس از اعتراضات گسترده «زن، زندگی، آزادی» در سال ۲۰۲۲ و حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی به مقرهای احزاب کورد در اقلیم کوردستان منعقد شد.
در همین زمینه، شبکه روداو در ۱۳ اکتبر گزارش داد که قرار است روز ۱۹ اکتبر نشستی میان مقام‌های عراقی، اقلیم کوردستان و جمهوری اسلامی درباره حضور احزاب اپوزیسیون کورد ایرانی در خاک عراق برگزار شود.
موضع نچیروان بارزانی؛ فرصت سیاسی یا نگرانی امنیتی؟
نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم کوردستان، نیز در همایش MERI از امکان ایجاد فرصت‌های سیاسی برای کوردهای ایران سخن گفت.
او اعلام کرد که موضوع حقوق و آینده سیاسی کوردهای ایران در دیدارهای مقامات اقلیم کوردستان با مسئولان جمهوری اسلامی مطرح شده است.
با این حال، بارزانی هم‌زمان از عملکرد احزاب اپوزیسیون کورد ایرانی در جریان جنگ انتقاد کرد.
او مدعی شد که برخی اظهارات و فعالیت‌های رسانه‌ای این احزاب، این تصور را ایجاد کرده بود که نیروهای آنان در آستانه ورود نظامی به ایران قرار دارند؛ موضوعی که به گفته او، اقلیم کوردستان را در معرض خطر جدی قرار داده است.
بارزانی همچنین گفت که حزب دموکرات کوردستان عراق (KDP) و اتحادیه میهنی کوردستان با استقرار نیروهای نظامی در مرزها، مانع اجرای چنین طرحی شدند.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که احزاب کورد ایرانی طی دهه‌های گذشته بارها هدف حملات جمهوری اسلامی در خاک اقلیم کوردستان قرار گرفته‌اند و مسئله امنیت مقرها، اعضا و خانواده‌های آنان همچنان یکی از موضوعات اصلی اختلاف میان تهران و این احزاب است.
تجربه تلخ مذاکرات گذشته؛ از وین تا برلین و اسلو
یکی از مهم‌ترین موانع احتمالی گفت‌وگوهای جدید، سابقه مذاکرات نافرجام و ترور رهبران سیاسی کورد است.
در ۱۳ ژوئیه ۱۹۸۹، عبدالرحمان قاسملو، دبیرکل حزب دموکرات کوردستان ایران، هنگام مذاکرات با نمایندگان جمهوری اسلامی در وین ترور شد.
سه سال بعد، در ۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲، صادق شرفکندی، دبیرکل وقت همین حزب، همراه با چند تن دیگر در رستوران میکونوس برلین به قتل رسید.
این دو رویداد همچنان از عوامل اصلی بی‌اعتمادی احزاب کورد ایرانی به هرگونه مذاکره با جمهوری اسلامی به شمار می‌روند.
میدل ایست آی همچنین به توافق آتش‌بس سال ۲۰۱۱ میان حزب حیات آزاد کوردستان (PJAK) و جمهوری اسلامی اشاره کرده است.
بر اساس این گزارش، توافق یادشده با تعهداتی درباره توقف حملات پژاک و توقف اعدام زندانیان سیاسی کورد همراه بود.
در سال ۲۰۱۹ نیز چهار جریان سیاسی کورد، شامل دو شاخه حزب دموکرات کوردستان ایران و دو جریان کومله، در مذاکراتی با نمایندگان جمهوری اسلامی در اسلو شرکت کردند.
این گفت‌وگوها با میانجی‌گری یک سازمان نروژی فعال در زمینه حل مناقشات انجام شد، اما بدون دستیابی به توافق پایان یافت.
یکی از اعضای احزاب شرکت‌کننده در این مذاکرات که نخواست نامش فاش شود، به میدل ایست آی گفت که تلاش سال ۲۰۱۹ نیز با هدف یافتن راه‌حلی سیاسی انجام شده بود، اما به گفته او، عملکرد جمهوری اسلامی مانع پیشرفت مذاکرات شد.
نقش احتمالی عبدالله اوجالان و پژاک در روند جدید
یکی از بخش‌های مهم گزارش میدل ایست آی به احتمال ایفای نقش عبدالله اوجالان و حزب حیات آزاد کوردستان (PJAK) در روند احتمالی گفت‌وگو با تهران اختصاص دارد.
شامل بشیر، تحلیلگر سیاسی کورد ایرانی مقیم استکهلم و مسئول پیشین روابط خارجی پژاک، معتقد است که آینده چنین ابتکاری تا اندازه زیادی به روند مذاکرات میان اوجالان و دولت ترکیه وابسته خواهد بود.
به گفته بشیر، نشانه‌هایی وجود دارد که اوجالان در دیدار با هیئت حزب برابری و دموکراسی خلق‌ها (DEM Party)، موضوع میانجی‌گری بافل طالبانی و نچیروان بارزانی میان پژاک و جمهوری اسلامی را مطرح کرده است.
بشیر معتقد است که در صورت موافقت اوجالان، پژاک می‌تواند نقشی پیشرو در چنین روندی ایفا کند.
با این حال، این ارزیابی دیدگاه شخصی بشیر است و تاکنون تأیید رسمی مستقلی درباره چنین مأموریتی منتشر نشده است.
پژاک نیز به درخواست میدل ایست آی برای اظهارنظر درباره این موضوع پاسخ نداده است.
در همین حال، تونجر باکیرهان، رئیس مشترک حزب دم‌پارتی، در همایش MERI اظهار داشت که جمهوری اسلامی نیز می‌تواند با در پیش گرفتن مسیری مشابه روند سیاسی ترکیه، برای حل مشکلات خود اقدام کند.
آیا مذاکره جداگانه با پژاک، ائتلاف احزاب روژهلات را تضعیف می‌کند؟
گزارش میدل ایست آی به یکی دیگر از چالش‌های اساسی این ابتکار نیز اشاره می‌کند: تعدد احزاب سیاسی کورد ایرانی و تفاوت دیدگاه‌های آنان درباره مذاکره با جمهوری اسلامی.
جبار یاور، دبیرکل پیشین وزارت پیشمرگه اقلیم کوردستان، معتقد است که وضعیت ایران با ترکیه تفاوت دارد.
به گفته او، دولت ترکیه در روند مذاکرات خود عمدتاً با یک سازمان مشخص، یعنی پ‌ک‌ک، روبه‌رو بوده است؛ در حالی که در کوردستان ایران چندین حزب و سازمان سیاسی با پیشینه‌ها و دیدگاه‌های متفاوت فعالیت می‌کنند.
او از حزب دموکرات، کومله، پژاک، خبات و دیگر سازمان‌های کورد به‌عنوان جریان‌های اصلی اپوزیسیون نام برد.
در فوریه ۲۰۲۶، پنج جریان سیاسی کورد ایرانی ائتلافی با عنوان «ائتلاف نیروهای سیاسی کوردستان ایران» تشکیل دادند و در ماه مارس نیز یکی از جریان‌های کومله به آن پیوست.
با این حال، به گفته یاور، تفاوت دیدگاه‌ها میان این احزاب می‌تواند روند احتمالی مذاکره را پیچیده کند.
در گزارش میدل ایست آی این احتمال مطرح شده که ورود مستقل پژاک به مذاکره با جمهوری اسلامی، بدون هماهنگی با دیگر اعضای ائتلاف، می‌تواند انسجام سیاسی این مجموعه را تحت تأثیر قرار دهد.
این موضوع به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که ائتلاف نیروهای سیاسی کوردستان ایران با هدف افزایش هماهنگی میان احزاب و تقویت موضع مشترک آنان در تحولات سیاسی تشکیل شده است.
شرط موفقیت مذاکرات؛ پذیرش حقوق سیاسی و ملی کوردها
محمد ا. صالح، پژوهشگر ارشد غیرمقیم مؤسسه تحقیقات سیاست خارجی آمریکا (FPRI) و کارشناس مسائل کوردستان، در گفت‌وگو با میدل ایست آی تأکید کرد که مسئولیت اصلی ایجاد شرایط مذاکره اکنون بر عهده جمهوری اسلامی است.
او گفت مطالبات سیاسی کوردها نه تازه‌اند و نه مبهم.
این مطالبات شامل به‌رسمیت‌شناختن حقوق زبانی و فرهنگی، آزادی فعالیت سیاسی، حق تجمع مسالمت‌آمیز و برخورداری از درجاتی از خودگردانی واقعی و معنادار است.
به اعتقاد صالح، تنها در صورتی می‌توان به آینده گفت‌وگوها امیدوار بود که تهران اراده‌ای واقعی برای پذیرش این مطالبات نشان دهد و شرایطی معتبر برای مشارکت سیاسی فراهم کند.
چشم‌انداز نامعلوم یک ابتکار سیاسی
اظهارات بافل طالبانی و نچیروان بارزانی نشان می‌دهد که رهبران اقلیم کوردستان در تلاش‌اند از طریق گفت‌وگو با تهران، تنش‌های امنیتی را کاهش دهند و مانع گسترش درگیری‌ها به خاک اقلیم شوند.
با این حال، میان تلاش برای کاهش تهدیدهای امنیتی علیه اقلیم کوردستان و آغاز یک روند سیاسی واقعی برای حل مسئله کوردها در ایران، تفاوتی اساسی وجود دارد.
تاکنون هیچ چارچوب رسمی برای مذاکرات اعلام نشده، احزاب اصلی اپوزیسیون از دریافت دعوت‌نامه یا پیشنهاد مشخص سخن نگفته‌اند و جمهوری اسلامی نیز تعهد علنی روشنی درباره پذیرش مطالبات سیاسی و ملی کوردها ارائه نکرده است.
از سوی دیگر، تجربه ترور رهبران سیاسی کورد در جریان مذاکرات گذشته، ادامه حملات نظامی به مقرهای اپوزیسیون و احتمال گفت‌وگوهای جداگانه با برخی احزاب، پرسش‌های جدی درباره هدف نهایی این ابتکار ایجاد کرده است.
پرسش اساسی همچنان پابرجاست: آیا جمهوری اسلامی آمادگی دارد مسئله کوردستان را از مسیر به‌رسمیت‌شناختن حقوق سیاسی و ملی مردم کورد حل کند، یا گفت‌وگوهای احتمالی صرفاً ابزاری برای کاهش فشارهای امنیتی، خلع سلاح و تضعیف احزاب اپوزیسیون خواهد بود؟
پاسخ به این پرسش بیش از آنکه به اظهارات میانجی‌ها وابسته باشد، به اقدامات عملی تهران و میزان مشارکت واقعی احزاب کورد ایرانی در تعیین سرنوشت این روند بستگی خواهد داشت.
منبع اصلی: Middle East Eye
عنوان گزارش: Iraqi Kurds suggest peace process between Iran and Iranian Kurdish opposition
نویسنده: Wladimir van Wilgenburg
تاریخ انتشار: ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶
تنظیم و ویرایش فارسی: کوردانه