کوردانه: محمدرضا اسکندری:در سال‌های اخیر، راست افراطی و پوپولیسم جهانی با بهره‌برداری از بحران‌های اقتصادی، نارضایتی اجتماعی، ترس از مهاجرت و بی‌اعتمادی مردم به احزاب سنتی توانستند بخش قابل‌توجهی از افکار عمومی را به سوی خود جلب کنند. دونالد ترامپ در آمریکا و بنیامین نتانیاهو در اسرائیل، هر یک به شیوه‌ای متفاوت، به نمادهای سیاستی تبدیل شدند که بر ملی‌گرایی افراطی، قطبی‌سازی جامعه و برجسته‌کردن تهدیدهای امنیتی استوار است.
ترامپ و متحدانش حتی تلاش کردند با حمایت سیاسی، رسانه‌ای و تبلیغاتی، زمینه قدرت‌گیری رهبران همسو با خود را در کشورهای دیگر نیز فراهم کنند. اما نتایج انتخابات اخیر در آمریکا، اسرائیل و برخی کشورهای اروپایی، نشانه‌هایی از تغییر جهت افکار عمومی و تضعیف این جریان‌ها را آشکار کرده است.
فقر و نارضایتی اجتماعی؛ زمینه رشد پوپولیسم
پژوهش‌های انتخاباتی در اروپا نشان می‌دهند که رشد راست افراطی را نمی‌توان صرفاً به نژادپرستی رأی‌دهندگان نسبت داد. بخش‌هایی از طبقات کارگر، اقشار کم‌درآمد و حتی طبقه متوسط، زیر فشار تورم، بحران مسکن، بیکاری و احساس بی‌عدالتی، از احزاب سنتی فاصله گرفته‌اند.
برای بسیاری از این شهروندان، رأی به پوپولیست‌ها بیش از آنکه نشانه پذیرش کامل ایدئولوژی آنان باشد، نوعی اعتراض به سیاستمدارانی است که سال‌ها صدای مردم را نشنیده‌اند.
رهبران پوپولیست با وعده بازگرداندن عظمت ملی، مقابله با مهاجرت و بهبود وضعیت اقتصادی از این نارضایتی بهره بردند؛ اما تجربه نشان می‌دهد که شعارهای ملی‌گرایانه و تحریک خشم عمومی، به‌تنهایی نه اشتغال ایجاد می‌کند، نه فقر را کاهش می‌دهد و نه عدالت اجتماعی به ارمغان می‌آورد.
آمریکا؛ رأی اعتراضی این‌بار علیه ترامپ
بازگشت ترامپ به کاخ سفید در انتخابات ۲۰۲۴ تا حد زیادی حاصل نارضایتی مردم از شرایط اقتصادی و عملکرد دولت پیشین بود. اما انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر ۲۰۲۶ نشان داد که بخشی از همان نارضایتی اکنون متوجه خود ترامپ و حزب جمهوری‌خواه شده است.
بر اساس نتایج و پیش‌بینی‌های اولیه انتخابات، دموکرات‌ها توانستند کنترل هر دو مجلس نمایندگان و سنا را از جمهوری‌خواهان بازپس بگیرند و در ایالت‌هایی مانند تگزاس، کانزاس، آیووا، کارولینای شمالی و اوهایو به پیروزی‌های مهمی دست یابند؛ مناطقی که برخی از آن‌ها سال‌ها پایگاه سنتی جمهوری‌خواهان بوده‌اند.
این شکست‌ها، به‌ویژه در مناطقی که ترامپ و معاونش جی‌دی ونس برای حمایت از نامزدهای جمهوری‌خواه فعالیت کرده بودند، زنگ خطری جدی برای آینده سیاسی آنان است.
نظرسنجی‌های انتخاباتی نیز نشان می‌دهند که اقتصاد، هزینه زندگی و نگرانی درباره آینده دموکراسی از مهم‌ترین دغدغه‌های رأی‌دهندگان بوده‌اند.
پیام این انتخابات روشن است: مردمی که دیروز برای اعتراض به وضع موجود به ترامپ رأی دادند، امروز ممکن است در اعتراض به عملکرد او، رأی خود را پس بگیرند.
اسرائیل؛ تضعیف ائتلاف نتانیاهو
در اسرائیل نیز انتخابات ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ موقعیت سیاسی بنیامین نتانیاهو را تضعیف کرد. ائتلاف حامی او که پیش‌تر ۶۸ کرسی داشت، به ۵۳ کرسی سقوط کرد و اکثریت پارلمانی خود را از دست داد. در مقابل، احزاب عرب به ۱۹ کرسی دست یافتند.
هرچند آینده تشکیل دولت همچنان به مذاکرات ائتلافی وابسته است، کاهش ۱۵ کرسی ائتلاف نتانیاهو نشان می‌دهد که تکیه دائمی بر بحران‌های امنیتی و بسیج نیروهای ایدئولوژیک الزاماً نمی‌تواند اکثریت جامعه را برای همیشه همراه نگه دارد.
البته شکست ائتلاف نتانیاهو به معنای پایان قطعی قدرت او یا تغییر اساسی سیاست‌های اسرائیل نیست، اما نشانه‌ای مهم از فرسایش موقعیت سیاسی او به شمار می‌رود.
اروپا؛ عقب‌نشینی راست افراطی
در اروپا نیز تحولات انتخاباتی قابل‌توجهی رخ داده است. در انتخابات سپتامبر ۲۰۲۶ سوئد، حزب راست‌گرای دموکرات‌های سوئد ۱۱ کرسی از دست داد و مجموعه احزاب مخالف دولت با کسب ۱۷۶ کرسی از ۳۴۹ کرسی پارلمان به اکثریت رسیدند.
در هلند نیز انتخابات اکتبر ۲۰۲۵ نشان داد که حزب آزادی به رهبری خیرت ویلدرس دیگر از موقعیت برتر پیشین برخوردار نیست. تحولات انتخاباتی بریتانیا نیز نشان‌دهنده ادامه رقابت و مقاومت سیاسی در برابر جریان‌های راست پوپولیست است.
بااین‌حال، نمی‌توان از این نتایج، پایان راست افراطی در اروپا را نتیجه گرفت. این جریان‌ها همچنان پایگاه اجتماعی دارند و تا زمانی که مشکلات اقتصادی و نارضایتی عمومی ادامه داشته باشد، امکان بازگشت و قدرت‌گیری دوباره آنان وجود خواهد داشت.
اشتباه احزاب سنتی و آینده دموکراسی
یکی از اشتباهات احزاب سنتی، نادیده‌گرفتن مطالبات اقتصادی و اجتماعی مردمی است که از سر اعتراض به پوپولیست‌ها رأی داده‌اند.
نمی‌توان کارگری را که شغل خود را از دست داده، جوانی را که توان تأمین مسکن ندارد یا بازنشسته‌ای را که زیر فشار هزینه‌های زندگی است، صرفاً با محکوم‌کردن راست افراطی دوباره به سیاست‌های گذشته امیدوار کرد.
باید میان رهبران پوپولیستی که آگاهانه از نفرت و قطبی‌سازی بهره می‌گیرند و شهروندانی که از سر نارضایتی به آنان رأی می‌دهند تفاوت قائل شد.
مبارزه واقعی با راست افراطی تنها از صندوق رأی نمی‌گذرد؛ بلکه نیازمند عدالت اجتماعی، امنیت اقتصادی، مبارزه با تبعیض و پاسخ‌گویی به مطالبات واقعی مردم است.
سخن پایانی؛ آیا دوران افول پوپولیسم آغاز شده است؟
شکست‌های انتخاباتی جمهوری‌خواهان در آمریکا، تضعیف ائتلاف نتانیاهو در اسرائیل و عقب‌نشینی برخی جریان‌های راست افراطی در اروپا، نشانه‌هایی از کاهش اعتماد بخشی از افکار عمومی به وعده‌های پوپولیستی است.
اما نباید این تحولات را پایان قطعی راست افراطی دانست. تا زمانی که فقر، نابرابری، بحران مسکن، ناامنی شغلی و بی‌اعتمادی به سیاستمداران وجود دارد، زمینه ظهور رهبران پوپولیست نیز باقی خواهد ماند.
درس بزرگ این انتخابات آن است که مردمی که دیروز از سر اعتراض به پوپولیست‌ها رأی دادند، امروز ممکن است در اعتراض به عملکرد همان رهبران، علیه آنان رأی دهند.
ترامپ و متحدانش باید دریافته باشند که تبلیغات گسترده، تحریک احساسات ملی‌گرایانه و معرفی دشمنان فرضی شاید بتواند به پیروزی انتخاباتی منجر شود، اما نمی‌تواند برای همیشه جایگزین بهبود زندگی مردم شود.
دموکراسی زمانی پیروز می‌شود که مردم نه‌تنها حق تغییر حاکمان، بلکه امکان تغییر شرایط زندگی خود را نیز داشته باشند.
محمدرضا اسکندری
۱۴ آبان ۱۴۰۵ ـ ۴ نوامبر ۲۰۲۶