گزارش رویترز از قامیشلو؛ کردهای سوریه نگران محدود شدن آموزش به زبان مادری پس از بازگشت اقتدار دولت مرکزی هستند.
خبرگزاری رویترز در گزارشی که ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر کرده، به سرنوشت آموزش زبان کردی در سوریه پرداخته است؛ زبانی که پس از دهه‌ها محرومیت و ممنوعیت در نظام آموزشی حکومت بعث، در جریان جنگ داخلی سوریه و شکل‌گیری اداره خودگردان در شمال و شمال شرق این کشور، جایگاه تازه‌ای در مدارس، مراکز آموزشی و نهادهای فرهنگی پیدا کرد.
اکنون، با بازگشت اقتدار دولت مرکزی سوریه به مناطق کردنشین و ادغام ساختارهای اداری و نظامی اداره خودگردان در نهادهای دولتی، دستاوردهای آموزشی سال‌های گذشته با چالش تازه‌ای مواجه شده‌اند.
از ممنوعیت زبان کردی تا شکل‌گیری نظام آموزشی خودگردان
پیش از آغاز جنگ سوریه در سال ۲۰۱۱، آموزش زبان کردی در مدارس این کشور ممنوع بود. سیاست‌های حکومت حزب بعث، مبتنی بر ملی‌گرایی عربی، امکان تدریس و گسترش زبان کردی را محدود کرده بود. حتی انتشار کتاب و مطالب فرهنگی به زبان کردی می‌توانست برای فعالان این حوزه پیامدهای امنیتی به همراه داشته باشد.
رویترز در گزارش خود به سرگذشت خانواده‌ای کرد در قامیشلو اشاره می‌کند که پدر خانواده به دلیل تایپ و انتشار مطالب به زبان کردی از سوی نیروهای امنیتی بازداشت و شکنجه شده بود. این تجربه چنان تأثیر عمیقی بر خانواده گذاشته بود که فرزند او از آموختن زبان مادری خودداری می‌کرد.
اما با آغاز جنگ سوریه و شکل‌گیری اداره خودگردان در مناطق کردنشین شمال و شمال شرق این کشور، شرایط به‌تدریج تغییر کرد.
زبان کردی وارد مدارس شد، مراکز انتشار کتاب فعالیت خود را گسترش دادند و فعالان فرهنگی توانستند در حوزه‌های آموزش، رسانه، نشر کتاب و برگزاری جشنواره‌های فرهنگی فعالیت کنند.
نسل جدیدی از دانش‌آموزان نیز در فضایی رشد کرد که در آن یادگیری زبان کردی و استفاده از آن به‌عنوان زبان آموزش، بخشی از زندگی روزمره محسوب می‌شد.
در این دوره، نهادهای آموزشی اداره خودگردان برنامه‌های درسی به زبان‌های کردی، عربی و سریانی تدوین کردند و آموزش به زبان مادری را در مدارس مناطق تحت اداره خود گسترش دادند.
دستاوردهای آموزشی دوره خودگردانی
در سال‌های اداره خودگردان، هزاران مدرسه و مرکز آموزشی فعالیت می‌کردند و آموزش زبان کردی تا پایه دهم پیش رفته بود. در پایه‌های یازدهم و دوازدهم، در برخی مدارس همچنان معلمان وابسته به ساختار آموزشی دولت سوریه مسئولیت تدریس را بر عهده داشتند.
جایگاه اجتماعی زبان کردی نیز در شهرهایی مانند قامیشلو تغییر کرد. افرادی که پیش‌تر به دلیل همراه داشتن کتاب کردی با خطر بازداشت و شکنجه مواجه بودند، اکنون امکان تأسیس کتاب‌فروشی و فعالیت فرهنگی داشتند.
چاپخانه‌ها، شبکه‌های تلویزیونی و جشنواره‌های فرهنگی نیز به بخشی از فضای عمومی مناطق کردنشین تبدیل شدند.
البته نظام آموزشی اداره خودگردان با مشکلاتی نیز روبه‌رو بود. مدارک صادرشده از سوی برخی مراکز آموزشی آن از طرف دولت مرکزی سوریه و بعضی نهادهای خارج از کشور به رسمیت شناخته نمی‌شد. همین مسئله نگرانی خانواده‌ها را درباره ادامه تحصیل فرزندانشان در دانشگاه‌های سوریه و دیگر کشورها افزایش می‌داد.
با وجود این مشکلات، آموزش به زبان کردی به یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فرهنگی و اجتماعی دوره خودگردانی تبدیل شد.
بازگشت دمشق و آغاز چالش تازه
پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ و تحولات سیاسی و نظامی سوریه، وضعیت مناطق کردنشین وارد مرحله تازه‌ای شد.
در ژانویه ۲۰۲۶، نیروهای دولت سوریه در جریان عملیات نظامی کنترل بخش‌هایی از مناطق تحت اداره کردها را به دست گرفتند. در ادامه، توافق‌هایی برای ادغام ساختارهای نظامی و غیرنظامی نیروهای دموکراتیک سوریه و نهادهای اداره خودگردان در ساختار دولت مرکزی شکل گرفت.
در این شرایط، مسئله حفظ دستاوردهای فرهنگی و آموزشی دوره خودگردانی به یکی از موضوعات مهم اختلاف و مذاکره میان نمایندگان کرد و دولت دمشق تبدیل شد.
دولت سوریه در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۶ با صدور فرمان شماره ۱۳، هویت فرهنگی و زبانی کردها را به رسمیت شناخت و زبان کردی را در جایگاه یک زبان ملی قرار داد. این فرمان همچنین امکان تدریس زبان کردی را در مناطق دارای جمعیت قابل‌توجه کرد فراهم کرد.
با این حال، نحوه اجرای این تصمیم با انتقاد مسئولان سیاسی کرد، معلمان و دانش‌آموزان مواجه شده است.
سه جلسه آموزش کردی در هفته؛ اعتراض دانش‌آموزان
بر اساس دستورالعمل‌های وزارت آموزش سوریه که در آستانه سال تحصیلی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ اعلام شد، آموزش زبان کردی به سه جلسه در هفته محدود شده است.
همچنین امکان تدریس برخی دروس مانند تاریخ، جغرافیا، مطالعات اجتماعی و فلسفه به زبان کردی یا عربی در دوره انتقالی فراهم شده است؛ اما دروس ریاضی و علوم در چارچوب برنامه جدید باید به زبان عربی تدریس شوند.
این تغییر برای دانش‌آموزانی که بخش عمده دوران تحصیل خود را به زبان کردی گذرانده‌اند، مشکلات تازه‌ای ایجاد کرده است.
بر اساس گزارش رویترز، شماری از دانش‌آموزان کرد در قامیشلو و دیگر مناطق کردنشین در اعتراض به تغییر برنامه درسی و محدود شدن آموزش به زبان مادری تجمع کردند.
سوزان علی، دانش‌آموز ۱۶ ساله، در گفت‌وگو با رویترز گفت که از آغاز دوران تحصیل تا پایه یازدهم به زبان کردی آموزش دیده است و اختصاص تنها سه جلسه در هفته به این زبان را نمی‌پذیرد.
او تأکید کرد دانش‌آموزانی که از ابتدا به زبان کردی تحصیل کرده‌اند، باید بتوانند آموزش خود را به همین زبان تا دانشگاه ادامه دهند.
مروه آمو، دانش‌آموز ۱۸ ساله، نیز گفت که در اعتراض‌ها خواستار بازگشت به برنامه درسی پیشین شده است؛ برنامه‌ای که در آن تمام دروس به زبان کردی تدریس می‌شد. او تأکید کرد که به اعتراض‌های خود برای حفظ این حق ادامه خواهد داد.
اختلاف نظر بر سر زبان آموزش
محمد عبدالرحمان تورکو، وزیر آموزش سوریه، در توضیح دشواری‌های اجرای برنامه آموزش کامل به زبان کردی، به کمبود معلمان متخصص برای تدریس همه دروس و مشکلات هماهنگی میان نظام آموزشی مدارس و دانشگاه‌های سوریه اشاره کرده است.
او معتقد است ترجمه کامل برنامه درسی به زبان کردی، با توجه به محدودیت نیروی آموزشی و ضرورت هماهنگی با ساختار دانشگاهی کشور، با دشواری‌هایی همراه خواهد بود.
در مقابل، الهام احمد، از مقام‌های ارشد سیاسی کردهای سوریه، فرمان شناسایی زبان کردی را گامی مثبت اما ناکافی توصیف کرده است.
او تأکید دارد که همه دروس در مناطق کردنشین باید به زبان کردی تدریس شوند و حق آموزش به زبان مادری باید در قانون اساسی آینده سوریه تضمین شود.
از نگاه مسئولان کرد، شناسایی زبان کردی به‌عنوان زبان ملی، بدون تضمین حقوق آموزشی و امکان استفاده از این زبان در تمام مقاطع تحصیلی، نمی‌تواند پاسخگوی مطالبات جامعه کرد سوریه باشد.
در همین حال، محمد احمد، یکی از معلمان کرد، خواستار در نظر گرفتن یک دوره انتقالی یک تا دو ساله برای تطبیق دانش‌آموزان با برنامه جدید آموزشی شده است. او معتقد است تغییر ناگهانی زبان تدریس می‌تواند برای دانش‌آموزانی که تمام دوران تحصیل خود را به زبان کردی گذرانده‌اند، مشکلات جدی ایجاد کند.
آموزش به زبان مادری؛ مسئله‌ای فراتر از یک برنامه درسی
گزارش رویترز نشان می‌دهد که مسئله آموزش زبان کردی در سوریه دیگر صرفاً یک موضوع فرهنگی یا آموزشی نیست، بلکه به یکی از عرصه‌های اصلی مناقشه بر سر نحوه ادغام مناطق کردنشین در ساختار دولت مرکزی تبدیل شده است.
از یک سو، دولت دمشق بر ضرورت ایجاد نظام آموزشی یکپارچه و هماهنگ با ساختار دانشگاهی کشور تأکید دارد و از سوی دیگر، جامعه و مسئولان کرد نگران‌اند که محدود شدن آموزش به زبان مادری، دستاوردهای چندین ساله دوره خودگردانی را تضعیف کند.
تجربه کردهای سوریه نشان داده است که آموزش زبان مادری صرفاً به معنای یادگیری خواندن و نوشتن نیست. زبان، حامل تاریخ، فرهنگ، حافظه جمعی و هویت یک جامعه است و محروم کردن نسل‌های متوالی از آموزش به زبان مادری می‌تواند پیامدهایی فراتر از نظام آموزشی داشته باشد.
اکنون پرسش اصلی این است: آیا دولت جدید سوریه حاضر خواهد شد حقوق زبانی و آموزشی کردها را به‌صورت پایدار و در چارچوب قانون اساسی تضمین کند، یا آموزش زبان کردی به چند ساعت محدود در هفته تقلیل خواهد یافت؟
پاسخ به این پرسش، یکی از معیارهای مهم سنجش آینده حقوق فرهنگی و زبانی کردها در سوریه خواهد بود.
منبع: خبرگزاری رویترز،