رادیو کوردانه: محمدرضا اسکندری: دادستانی تهران علیه یک متخصص زنان و زایمان اعلام جرم کرد و صفحه اینستاگرام او را مسدود ساخت؛ در حالی که فرزندآوری خارج از ازدواج رسمی در بسیاری از کشورهای جهان به واقعیتی پذیرفته‌شده اجتماعی تبدیل شده است.
انتشار ویدئویی از زهره امیری، متخصص زنان و زایمان، درباره افزایش مراجعه زنان جوانی که بدون ازدواج رسمی باردار شده‌اند و تصمیم به نگهداری فرزندان خود دارند، با واکنش دستگاه قضایی جمهوری اسلامی روبه‌رو شد.
مرکز رسانه قوه قضاییه روز دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵ از اعلام جرم علیه یک متخصص زنان و زایمان به اتهام «نشر اکاذیب و انتشار مطالب خلاف واقع» خبر داد، اما نام او را در اطلاعیه خود اعلام نکرد. گزارش رادیوفردا این پرونده را مرتبط با ویدئوی زهره امیری معرفی کرده است. صفحه اینستاگرام این پزشک نیز مسدود شد.
امیری در این ویدئو، در حالی که نوزادی را در آغوش دارد، از مراجعه مادران جوانی سخن می‌گوید که به گفته او بدون ازدواج رسمی باردار شده‌اند و تصمیم دارند فرزندشان را نگه دارند. او با اشاره به چهار مورد از چنین مراجعاتی، از پدیده‌ای با عنوان «سینگل‌مام» یا مادر مجرد صحبت می‌کند.
مادران مجرد؛ واقعیتی اجتماعی در جهان امروز
در بسیاری از کشورهای غربی و دیگر نقاط جهان، مادرشدن زنان بدون ازدواج رسمی پدیده‌ای شناخته‌شده و نسبتاً رایج است. زنان به دلایل مختلف، از جمله انتخاب شخصی، نداشتن تمایل به ازدواج، پایان یک رابطه عاطفی، بارداری در جریان رابطه با شریک زندگی یا استفاده از روش‌های کمک‌باروری، صاحب فرزند می‌شوند.
بسیاری از این زنان مسئولیت تربیت و نگهداری فرزندان خود را به‌تنهایی بر عهده می‌گیرند. در برخی موارد نیز پدر زیستی کودک مشخص است، اما به دلایل مختلف در زندگی و تربیت فرزند مشارکت ندارد یا مسئولیت پدری را نمی‌پذیرد.
آمار سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۳، به‌طور متوسط ۴۳ درصد تولدها در کشورهای عضو این سازمان خارج از ازدواج رسمی ثبت شده است. در برخی کشورهای اروپایی، این میزان از ۵۰ درصد نیز فراتر رفته است. در هلند نیز سهم تولدهای خارج از ازدواج رسمی حدود ۴۲ درصد بوده است.
البته همه این تولدها مربوط به مادران مجرد نیستند و بخشی از آن‌ها در خانواده‌هایی اتفاق می‌افتد که والدین بدون ثبت ازدواج رسمی با یکدیگر زندگی می‌کنند. با این حال، این آمار به‌روشنی نشان می‌دهد که در بسیاری از جوامع، تشکیل خانواده و فرزندآوری دیگر الزاماً به ازدواج رسمی وابسته نیست.
تغییر نگرش نسل‌های جدید به ازدواج، دشوارتر شدن یافتن شریک زندگی با معیارهای مورد انتظار، افزایش استقلال اقتصادی و اجتماعی زنان و تغییر نگاه به مسئولیت مادری، از جمله عواملی هستند که در این تحولات نقش دارند.
در بسیاری از جوامع، زنان دیگر حاضر نیستند صرفاً به دلیل فشارهای فرهنگی و اجتماعی وارد ازدواجی شوند که آن را مناسب زندگی خود نمی‌دانند. برخی ترجیح می‌دهند بدون ازدواج رسمی صاحب فرزند شوند و مسئولیت زندگی و آینده او را بر عهده بگیرند.
جمهوری اسلامی و انکار واقعیت‌های اجتماعی
در ایران نیز تغییر الگوهای روابط عاطفی، کاهش تمایل بخشی از نسل جوان به ازدواج سنتی و افزایش روابط خارج از چارچوب ازدواج رسمی، از موضوعاتی است که در سال‌های اخیر بیشتر درباره آن صحبت می‌شود. با این حال، به دلیل نبود آمار شفاف و محدودیت‌های قانونی و اجتماعی، نمی‌توان درباره میزان دقیق تولد فرزندان از مادران مجرد و روند افزایش آن با قطعیت آماری اظهارنظر کرد.
مسئله اصلی در پرونده زهره امیری این نیست که آیا چهار مورد مراجعه‌ای که او به آن‌ها اشاره کرده، به‌تنهایی افزایش این پدیده در سراسر ایران را اثبات می‌کند یا خیر؛ بلکه مسئله این است که چرا دستگاه قضایی به‌جای بررسی کارشناسی یک موضوع اجتماعی و فراهم کردن امکان گفت‌وگوی علمی، به سراغ تشکیل پرونده قضایی و مسدود کردن صفحه یک پزشک می‌رود؟
مشاهدات یک پزشک به‌تنهایی جایگزین آمار ملی نیست، اما می‌تواند نقطه شروع یک بررسی علمی و اجتماعی باشد. حکومت به‌جای برخورد قضایی با طرح چنین موضوعاتی، باید امکان تحقیق مستقل، انتشار آمار و گفت‌وگوی آزاد درباره تحولات جامعه را فراهم کند.
جمهوری اسلامی سال‌هاست که تلاش می‌کند الگوی خاصی از خانواده، ازدواج و روابط اجتماعی را به جامعه تحمیل کند؛ الگویی که با تغییرات نسلی و واقعیت‌های زندگی امروز بخش بزرگی از جامعه ایران فاصله دارد.
نمی‌توان با تشکیل پرونده قضایی، مسدود کردن صفحات مجازی و متهم کردن پزشکان، واقعیت‌های اجتماعی را از بین برد. جامعه ایران نیز مانند دیگر جوامع جهان در حال تغییر است و به‌جای انکار این تغییرات، به شناخت علمی، قانون‌گذاری متناسب با حقوق شهروندان و احترام به انتخاب و استقلال فردی زنان نیاز دارد.