ده سال پس از فروپاشی آخرین روند صلح و درگیریهای خونین در شهرهای کردنشین، ترکیه بار دیگر وارد مرحلهای تازه در مناسبات خود با پ.ک.ک شده است. تصویب یک چارچوب قانونی برای خلع سلاح و بازگشت بخشی از اعضای این گروه به زندگی مدنی، امیدهایی برای پایان نزدیک به پنج دهه درگیری ایجاد کرده است؛ با این حال، در دیاربکر و دیگر مناطق کردنشین، خاطره شکست روند پیشین، ادامه حبس چهرههایی چون عبدالله اوجالان و صلاحالدین دمیرتاش و پرسشهای حلنشده درباره حقوق سیاسی و فرهنگی کردها، باعث شده امید به صلح همچنان با احتیاط و بیاعتمادی همراه باشد.
روزنامه بریتانیایی دیلی تلگراف در گزارشی از دیاربکر، روند تازه میان دولت ترکیه و حزب کارگران کردستان، پ.ک.ک، را یکی از مهمترین تلاشهای چند دهه اخیر برای پایان دادن به درگیری مسلحانه در این کشور توصیف کرده است.
گزارش از محله تاریخی «سور» در دیاربکر آغاز میشود؛ جایی که آثار درگیریهای سال ۲۰۱۵ هنوز بر برخی دیوارها باقی مانده است. توران راپسور، کرد ۵۶ سالهای که پیش از آن درگیریها در این محله نانوایی داشت، یکی از کسانی است که خانه و محل کار خود را از دست داده است.
راپسور در توصیف روزهای جنگ گفته است گلولهها مانند باران فرو میریختند و در مدت کوتاهی خانه، وسایل و بخشی از خاطرات زندگیاش از میان رفت. او اکنون در آپارتمانی در فاصله حدود نیم ساعت از محله سابق خود زندگی میکند و میگوید اگرچه هنوز کوچههای سنگفرششده سور را به یاد دارد، بازگشت به آنجا برایش یادآور رنج و خشونت است.
همین تجربهها یکی از دلایل اصلی احتیاط بخشی از جامعه کرد در برابر روند جدید صلح است. تلاش قبلی برای حل منازعه میان دولت ترکیه و پ.ک.ک در سال ۲۰۱۵ فروپاشید و در پی آن شهرهایی در جنوبشرق ترکیه شاهد درگیریهای شدید بودند.
با این حال، روند کنونی از نظر حقوقی و سیاسی با مرحله پیشین تفاوتهایی دارد. پارلمان ترکیه در ۱۰ اوت ۲۰۲۶ قانونی را تصویب کرد که برای تعلیق برخی تحقیقات، محاکمهها و مجازاتهای مرتبط با عضویت در پ.ک.ک و فراهم کردن زمینه بازگشت بخشی از اعضای این گروه به زندگی مدنی چارچوب قانونی ایجاد میکند. این قانون پس از انتشار در روزنامه رسمی ترکیه در ۱۸ اوت اجرایی شد. اجرای بخشهای اصلی آن منوط به تأیید رسمی پایان فعالیت مسلحانه و خلع سلاح پ.ک.ک از سوی نهادهای امنیتی و شورای امنیت ملی ترکیه است.
این قانون عفو عمومی محسوب نمیشود و همه اعضای پ.ک.ک را نیز دربر نمیگیرد. برخی پروندهها و احکام، بسته به نوع اتهام، برای دورههای پنج یا دهساله تعلیق میشوند و افرادی که مشمول جرایم مشخص و سنگین هستند از برخی امتیازهای آن برخوردار نخواهند شد. عبدالله اوجالان، بنیانگذار و رهبر زندانی پ.ک.ک، نیز بر اساس چارچوب کنونی در زندان باقی میماند.
از پیشنهاد غیرمنتظره باغچلی تا فراخوان اوجالان
مرحله تازه روند صلح از اکتبر ۲۰۲۴ شتاب گرفت؛ زمانی که دولت باغچلی، رهبر حزب حرکت ملیگرا و از مهمترین متحدان رجب طیب اردوغان، موضعی غیرمنتظره اتخاذ کرد و خواستار آن شد که عبدالله اوجالان در صورت اعلام پایان مبارزه مسلحانه و انحلال پ.ک.ک، در این روند نقش ایفا کند.
این موضع با توجه به پیشینه سیاسی و ملیگرایانه باغچلی برای بسیاری غیرمنتظره بود.
چند ماه بعد، اوجالان از زندان خواستار کنار گذاشتن سلاح و پایان ساختار مسلحانه پ.ک.ک شد. در ادامه، پ.ک.ک در سال ۲۰۲۵ پایان مبارزه مسلحانه خود را اعلام کرد و در ژوئیه همان سال گروهی از اعضای آن طی مراسمی در اقلیم کردستان عراق بخشی از سلاحهای خود را سوزاندند؛ اقدامی که بیشتر جنبه نمادین داشت اما بهعنوان نشانهای از ورود روند به مرحلهای تازه ارزیابی شد.
تلگراف مینویسد تغییر رویکرد پ.ک.ک تنها محصول مذاکرات سیاسی نیست و باید آن را در متن تحولات نظامی و منطقهای نیز بررسی کرد. توان نظامی و فناوری ترکیه در سالهای اخیر افزایش یافته و پ.ک.ک نیز با فشار نظامی بیشتری روبهرو بوده است.
تأثیر تحولات منطقه بر مسئله کردها
سیلان آکچا، نماینده دیاربکر از حزب برابری و دموکراسی خلقها، DEM، معتقد است تحولات چند سال اخیر خاورمیانه، از جنگ غزه گرفته تا بحرانهای سوریه و ایران، ساختار امنیتی منطقه را تغییر داده است.
به گفته او، دولتهای منطقه اکنون بیش از گذشته در حال بازنگری رابطه خود با بازیگران مسلح غیردولتی هستند.
گزارش تلگراف همچنین به نگرانیهای آنکارا درباره افزایش احتمالی قدرت سیاسی یا خودگردانی کردها در سوریه و ایران اشاره میکند. گیران اوزجان، پژوهشگر مسائل کردها، در تحلیلی که تلگراف به آن استناد کرده، گفته است یکی از نگرانیهای ترکیه این است که تحولات منطقه قدرت چانهزنی بازیگران کرد را افزایش دهد و پیامدهای آن به داخل ترکیه منتقل شود.
او همچنین احتمال توسعه روابط اسرائیل با برخی بازیگران کرد منطقه را از عواملی میداند که میتواند بر رقابتهای ژئوپلیتیکی منطقه تأثیر بگذارد. این دیدگاه، تحلیل اوزجان درباره انگیزههای امنیتی آنکاراست و نه موضعی که بهطور مستقل اثبات شده باشد.
دولت اردوغان روند کنونی را بخشی از طرح «ترکیه عاری از تروریسم» معرفی میکند و میگوید پایان درگیری با پ.ک.ک میتواند امنیت داخلی کشور را تقویت کند.
در مقابل، منتقدان و بخشی از فعالان سیاسی کرد میگویند موفقیت پایدار این روند تنها با خلع سلاح امکانپذیر نیست و باید با اصلاحات حقوقی و سیاسی و پاسخ به مطالبات فرهنگی و مدنی کردها همراه شود.
اوجالان و دمیرتاش؛ دو پرونده مهم
یکی از حساسترین مسائل در روند کنونی، سرنوشت عبدالله اوجالان است. قانون جدید آزادی او را پیشبینی نمیکند، اما بسیاری از سیاستمداران و تحلیلگران نزدیک به روند صلح معتقدند ادامه ارتباط او با پ.ک.ک میتواند در اجرای تصمیمهای مربوط به خلع سلاح اهمیت داشته باشد.
گیران اوزجان معتقد است اگر آنکارا خواهان اجرای مؤثر روند باشد، باید امکان نقشآفرینی اوجالان در مدیریت تصمیمهای طرف کرد را حفظ کند؛ زیرا از نگاه او، اوجالان همچنان از نفوذ قابل توجهی در میان ساختارهای مرتبط با پ.ک.ک برخوردار است.
پرونده صلاحالدین دمیرتاش نیز همچنان یکی از موضوعات مهم برای بخشی از جامعه کرد ترکیه است. دمیرتاش، از رهبران پیشین حزب دموکراتیک خلقها، از سال ۲۰۱۶ در زندان به سر میبرد و پرونده او طی سالهای گذشته موضوع چندین رأی و روند حقوقی در دادگاه اروپایی حقوق بشر بوده است.
تلگراف در گزارش خود تأکید میکند که اهمیت سیاسی دمیرتاش در میان بخشی از کردهای ترکیه همچنان بالاست. راپسور، شهروند دیاربکری که گزارش با روایت زندگی او آغاز میشود، حتی دو نوه خود را به احترام دمیرتاش «صلاحالدین» نامیده است.
برای برخی خانوادهها و فعالان کرد، وضعیت زندانیان سیاسی و چهرههای برجسته کرد یکی از معیارهای اصلی سنجش جدیت دولت در روند جدید است.
جامعهای که آثار جنگ را هنوز با خود دارد
در کنار مذاکرات سیاسی، تغییراتی در فضای اجتماعی نیز مشاهده میشود. برخی خانوادهها اکنون آشکارتر درباره بستگانی که در صفوف پ.ک.ک کشته شدهاند سخن میگویند و برای آنان مراسم سوگواری برگزار میکنند.
با این حال، بازگشت اعضای سابق پ.ک.ک به جامعه پرسشهای دشواری به همراه دارد: این افراد چگونه وارد بازار کار خواهند شد؟ چه سازوکاری برای ادغام اجتماعی آنان وجود خواهد داشت؟ و پس از دههها خشونت، جامعه ترک و کرد چگونه با این روند کنار خواهد آمد؟
عبدالقادر گولچ، رئیس کانون وکلای دیاربکر، بر ضرورت ایجاد ضمانتهای حقوقی و قوانین مشخص علیه جرایم ناشی از نفرت و تبعیض تأکید کرده است. ریاست او بر کانون وکلای دیاربکر در منابع رسمی این نهاد نیز تأیید شده است.
مسئله زبان و هویت نیز همچنان بخش مهمی از حافظه جمعی کردهای ترکیه است. نسلهای قدیمیتر دورههایی را به یاد دارند که استفاده از زبان کردی در برخی حوزههای عمومی و رسمی با محدودیت مواجه بود و آموزش رسمی این زبان نیز بسیار محدود یا ممنوع بود.
تلگراف به تجربههای تبعیضآمیز در زندگی روزمره، محدودیتهای پیشین علیه هنرمندان کرد و همچنین توهینهایی که بازیکنان و هواداران تیم فوتبال آمداسپور تجربه کردهاند اشاره میکند.
«تقریباً هیچ خانوادهای از جنگ بیتأثیر نمانده است»
در دیاربکر، آثار چند دهه درگیری تنها در عرصه سیاست دیده نمیشود. بسیاری از خانوادهها در دو سوی منازعه عضو یا بستگانی را از دست دادهاند.
دیکل سایگیت، عضو هیأت مدیره انجمن زنان «روسا»، به تلگراف گفته است که تقریباً هیچ خانوادهای در منطقه وجود ندارد که به شکلی از این جنگ آسیب ندیده باشد.
گروههایی از مادران نیز که فرزندان خود را در درگیریها از دست دادهاند، با روسریهای سفید در فعالیتهای صلحطلبانه شرکت میکنند و خواستار بازگشت فرزندان خانوادهها از کوهستان، زندان یا خارج از کشور هستند.
خواست پایان جنگ در میان بخش بزرگی از جامعه کرد به معنای وجود دیدگاه واحد درباره پ.ک.ک یا دولت ترکیه نیست. برخی پ.ک.ک را عامل فشار بر دولت برای به رسمیت شناختن بیشتر حقوق کردها میدانند و گروهی دیگر ادامه مبارزه مسلحانه را راهحل مسئله کرد نمیدانند.
همین اختلاف دیدگاه نشان میدهد که جامعه کرد ترکیه را نمیتوان به یک موضع سیاسی واحد تقلیل داد.
صلح و محاسبات سیاسی اردوغان
بعد دیگری که گزارش تلگراف بررسی میکند، پیامدهای احتمالی روند صلح بر سیاست داخلی ترکیه است.
کردها در چند انتخابات گذشته نقشی مهم در موازنه سیاسی ترکیه داشتهاند و حزب DEM نیز یکی از نیروهای مهم پارلمان است. از همین رو، هرگونه تغییر در رابطه دولت با جامعه کرد میتواند بر ائتلافهای سیاسی آینده تأثیر بگذارد.
تلگراف بخشی از گزارش خود را به این پرسش اختصاص داده که آیا اردوغان میتواند از پایان درگیری با پ.ک.ک در تحولات سیاسی آینده بهره ببرد. این روزنامه این موضوع را در چارچوب محاسبات انتخاباتی و نیاز جریانهای سیاسی ترکیه به آرای رأیدهندگان کرد مطرح میکند، اما واکنشهای نقلشده از شهروندان کرد نشان میدهد حمایت از روند صلح لزوماً به معنای حمایت انتخاباتی از اردوغان نیست.
سیلان آکچا نیز تأکید کرده است که رأیدهندگان کرد در انتخابات گذشته توانستهاند بر نتیجه رقابتهای سیاسی تأثیر بگذارند و ممکن است در آینده نیز چنین نقشی داشته باشند.
راپسور، با وجود حمایت از روند صلح، به تلگراف گفته است که قصد ندارد به اردوغان رأی دهد و همچنان از حزب DEM حمایت خواهد کرد.
در عین حال، بخشی از جامعه کرد نه تنها نسبت به دولت، بلکه نسبت به احزاب سیاسی نیز دچار بیاعتمادی شده است؛ وضعیتی که ریشه در دههها وعدههای اجرا نشده، درگیری و تجربههای ناموفق سیاسی دارد.
دیاربکر؛ میان نشانههای جنگ و امید به صلح
تلگراف در پایان گزارش دوباره به دیاربکر بازمیگردد؛ شهری که نشانههای جنگ گذشته هنوز در بخشهایی از آن دیده میشود و همزمان نشانههایی از تلاش دولت برای معرفی روند جدید صلح نیز در فضای عمومی شهر وجود دارد.
بر فراز یکی از دروازههای تاریخی شهر تصویری از اردوغان نصب شده که در کنار آن عبارت کردی «گەلەک سپاس»؛ به معنای «بسیار متشکرم» دیده میشود.
اما در خیابانهای دیاربکر، امید به پایان جنگ همچنان با ترس از تکرار گذشته همراه است.
برای راپسور، مسئله اصلی نه رقابت حزبی است و نه پیروزی یک جریان سیاسی. او که خانه و محل کارش را در درگیریهای گذشته از دست داده، میگوید تصور شکسته شدن دوباره امید مردم برایش دشوار است.
پس از نزدیک به پنج دهه منازعه، خواستهای که در روایت بسیاری از خانوادههای کرد تکرار میشود ساده اما سنگین است: پایان خشونت، بازگشت اعضای خانوادهها و یافتن راهحلی سیاسی که مانع آغاز دوباره جنگ شود.
منبع اصلی: Daily Telegraph، ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶ — گزارش «The Kurdish peace deal reshaping Turkey». نسخه بازنشرشده گزارش، منبع خود را دیلی تلگراف معرفی میکند. جزئیات قانون اوت ۲۰۲۶ نیز با گزارشهای مستقل درباره تصویب و اجرایی شدن آن تطبیق داده شده است.