تحولات هفته‌های اخیر نشان می‌دهد پرونده امنیتی شنگال وارد مرحله تازه‌ای شده است؛ بغداد به دنبال قرار دادن کامل منطقه زیر حاکمیت دولت فدرال و ادغام نیروهای ایزدی در ساختارهای رسمی است، آنکارا از بازگشت حاکمیت دولت عراق بر شنگال حمایت می‌کند و عبدالله اوجالان نیز خواستار پیوستن یگان‌های مقاومت شنگال به ارتش عراق، همراه با ادامه حضور آنها در خود شنگال شده است. در این میان، اقلیم کردستان تاکنون جایگاه رسمی و مشخصی در ترتیبات جدید اعلام‌شده ندارد.
به گزارش رادیو کوردانه، بر اساس گزارش مرکز مطالعات کردی و همچنین اطلاعات منتشرشده از سوی دولت عراق و منابع منطقه‌ای، آینده امنیتی منطقه ایزدی‌نشین شنگال به یکی از محورهای مهم تحولات عراق و روند صلح میان ترکیه و پ‌ک‌ک تبدیل شده است.
علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق، ۱۱ سپتامبر اعلام کرد که دولت فدرال کنترل کامل کوه شنگال و ساختارهای امنیتی و اداری این منطقه را در اختیار خواهد گرفت و روند قرار گرفتن سلاح‌های یگان‌های مقاومت شنگال، YBŞ، زیر اختیار دولت آغاز می‌شود.
دولت عراق همچنین اعلام کرده است وضعیت اعضای YBŞ و یگان‌های زنان شنگال سامان‌دهی خواهد شد و نیروهایی که شرایط قانونی لازم را داشته باشند، در نهادهای رسمی امنیتی عراق ادغام خواهند شد. هدف اعلام‌شده بغداد، تمرکز تصمیم امنیتی و سلاح در دست دولت و ایجاد شرایط لازم برای بازسازی منطقه و بازگشت آوارگان ایزدی است.
با این حال، هنوز میان اعلام سیاسی بغداد و اجرای عملی این طرح فاصله وجود دارد. محمد جاسم، رئیس کمیته امنیتی شورای استان نینوا، ۱۲ سپتامبر گفت هنوز اقدام عملی مشخصی برای خلع سلاح گروه‌های مسلح در شنگال انجام نشده و بیش از چهار هزار نیروی مسلح همچنان در منطقه حضور دارند. از سوی دیگر، برخی رسانه‌های ترکیه از احتمال ادغام حدود ۲۲۰۰ عضو YBŞ در نیروهای امنیتی عراق خبر داده‌اند، اما این رقم تاکنون در توافق رسمی بغداد و آنکارا تأیید نشده است.
توافق بغداد و آنکارا درباره شنگال
تحول مهم دیگر در ۲۳ سپتامبر رخ داد؛ زمانی که رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک دیدار کردند.
بر اساس بیانیه مشترک دو طرف، بغداد و آنکارا بر استقرار کامل حاکمیت دولت عراق در شنگال و پایان حضور عناصر مسلح خارجی ممنوعه در این منطقه توافق کردند.
هم‌زمان، ترکیه پذیرفت روند واگذاری مرحله‌ای پایگاه بعشیقه ـ زلیکان در نزدیکی موصل به دولت فدرال عراق را بر اساس سازوکار و جدول زمانی مورد توافق آغاز کند. این پایگاه از سال ۲۰۱۵ یکی از موضوعات مورد اختلاف میان بغداد و آنکارا بوده است.
این تحول نشان می‌دهد پرونده YBŞ دیگر صرفاً موضوعی داخلی در شنگال نیست و به بخشی از مجموعه گسترده‌تری از تفاهم‌های امنیتی میان عراق و ترکیه تبدیل شده است.
اوجالان: YBŞ در ارتش عراق ادغام شود اما در شنگال بماند
عبدالله اوجالان نیز در پیامی که ۳۰ سپتامبر برای جامعه ایزدی ارسال شد، موضعی نزدیک به اصل ادغام YBŞ در ساختار رسمی عراق اتخاذ کرد.
اوجالان اعلام کرد YBŞ می‌تواند به بخشی از ارتش عراق تبدیل شود، اما تأکید کرد این نیروها باید همچنان در شنگال باقی بمانند و مسئولیت دفاع محلی از جامعه ایزدی را بر عهده داشته باشند.
او همچنین گفت بر اساس اطلاعاتی که در اختیار دارد، میان YBŞ و دولت عراق مذاکراتی انجام شده و چارچوبی برای توافق تهیه شده است. او از ترکیه نیز خواست مانع چنین توافقی نشود.
این موضع از آن جهت اهمیت دارد که می‌تواند الگویی میان دو دیدگاه متفاوت ایجاد کند: از یک سو، بغداد خواهان قرار گرفتن تمامی سلاح‌ها و نیروهای مسلح زیر فرمان دولت است و از سوی دیگر، نیروهای ایزدی بر ضرورت حفظ یک ساختار دفاعی محلی در شنگال تأکید دارند.
در صورت اجرای چنین مدلی، YBŞ دیگر یک نیروی مسلح مستقل نخواهد بود، اما اعضای آن می‌توانند در قالب نیروهای رسمی عراق همچنان در منطقه خود مستقر بمانند.
پیوند پرونده شنگال با روند صلح ترکیه و پ‌ک‌ک
تحولات شنگال هم‌زمان با روندی رخ می‌دهد که از اکتبر ۲۰۲۴ در ترکیه آغاز شد و در نهایت به فراخوان اوجالان برای پایان مبارزه مسلحانه و تصمیم پ‌ک‌ک برای انحلال ساختار مسلحانه خود منجر شد.
از این منظر، آینده YBŞ به یکی از آزمون‌های مهم پیامدهای منطقه‌ای روند صلح تبدیل شده است. یگان‌های مقاومت شنگال اگرچه خود را نیرویی ایزدی و محلی معرفی می‌کنند، ترکیه آنها را مرتبط با پ‌ک‌ک می‌داند و طی سال‌های گذشته بارها مواضع و فرماندهان این نیرو را هدف حملات هوایی و پهپادی قرار داده است.
اکنون برای نخستین بار، بغداد و آنکارا در مورد بازگشت کامل حاکمیت دولت عراق بر شنگال به تفاهم رسیده‌اند و اوجالان نیز اصل ادغام YBŞ در ارتش عراق را پذیرفته است؛ هرچند درباره شکل نهایی این ادغام، فرماندهی نیروها و محل استقرار آنان هنوز ابهام وجود دارد.
اقلیم کردستان کجای این معادله قرار دارد؟
یکی از نکات مهم در ترتیبات جدید، نبود نقش رسمی و مشخص اقلیم کردستان در توافق‌های اخیر است.
مسرور بارزانی، نخست‌وزیر اقلیم کردستان، ۲۰ سپتامبر در اظهاراتی کلی تأکید کرد که حاکمیت قانون باید در سراسر عراق برقرار شود و سلاح‌هایی که خارج از چارچوب دولت قرار دارند باید جمع‌آوری و تحت کنترل نهادهای قانونی قرار گیرند. با این حال، دولت اقلیم تاکنون موضع تفصیلی درباره چگونگی ادغام YBŞ یا ساختار امنیتی آینده شنگال اعلام نکرده است.
این وضعیت با توافق شنگال در سال ۲۰۲۰ تفاوت قابل توجهی دارد.
توافق سال ۲۰۲۰ مستقیماً میان دولت فدرال عراق و دولت اقلیم کردستان منعقد شده بود و سه محور اداره محلی، امنیت و بازسازی شنگال را در بر می‌گرفت. طبق آن توافق، مسئولیت امنیت داخلی باید به پلیس محلی و نهادهای امنیتی رسمی عراق واگذار می‌شد، گروه‌های مسلح خارج از ساختار دولت منطقه را ترک می‌کردند و حضور پ‌ک‌ک در شنگال پایان می‌یافت.
ترکیه نیز رسماً از آن توافق حمایت کرده بود. با این حال، بخش مهمی از مفاد آن هیچ‌گاه به‌طور کامل اجرا نشد.
در ترتیبات کنونی اما محور اصلی مذاکرات، مستقیماً بغداد، آنکارا و نیروهای حاضر در شنگال هستند و تاکنون نقش تازه‌ای برای اربیل اعلام نشده است.
پایان مأموریت ائتلاف در عراق؛ ناتو همچنان ادامه دارد
تحولات شنگال هم‌زمان با تغییر مهم دیگری در ساختار امنیتی عراق رخ داده است.
مأموریت ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا علیه داعش، Operation Inherent Resolve، در خاک عراق در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ پایان یافت. این مسئله مسئولیت دولت و نیروهای امنیتی عراق را برای کنترل مستقل‌تر پرونده‌های امنیتی کشور افزایش می‌دهد.
با این حال، برخلاف برخی گزارش‌ها، مأموریت ناتو در عراق پایان نیافته است. نیروهای مأموریت NATO Mission Iraq در مارس ۲۰۲۶ به دلیل شرایط امنیتی از بغداد به مقر فرماندهی ناتو در ناپل ایتالیا منتقل شدند و فعالیت‌های مشورتی و ظرفیت‌سازی این مأموریت از آنجا ادامه دارد.
شنگال در آستانه یک معادله تازه
آنچه امروز در شنگال در حال شکل‌گیری است، با وضعیت چند سال گذشته تفاوت دارد.
بغداد می‌خواهد کنترل سیاسی و امنیتی منطقه را به‌طور کامل در اختیار داشته باشد؛ ترکیه خواهان پایان حضور ساختارهایی است که آنها را مرتبط با پ‌ک‌ک می‌داند؛ اوجالان از ادغام YBŞ در ارتش عراق حمایت می‌کند، مشروط بر آنکه این نیروها در شنگال باقی بمانند؛ و نیروهای ایزدی نیز خواهان حفظ نقش خود در دفاع از جامعه‌ای هستند که در سال ۲۰۱۴ هدف نسل‌کشی داعش قرار گرفت.
در مقابل، هنوز روشن نیست اقلیم کردستان در ساختار سیاسی و امنیتی آینده شنگال چه نقشی خواهد داشت.
به همین دلیل، نتیجه نهایی این روند نه تنها به تصمیم بغداد و آنکارا، بلکه به توافق واقعی با جامعه ایزدی، موضع فرماندهان YBŞ، چگونگی ادغام نیروها، رابطه بغداد و اربیل و سرنوشت روند صلح میان ترکیه و پ‌ک‌ک بستگی خواهد داشت.
در صورت عملی شدن این طرح، شنگال ممکن است از منطقه‌ای با چند مرکز قدرت و چند نیروی مسلح رقیب، به منطقه‌ای تبدیل شود که نیروهای محلی ایزدی در درون ساختار رسمی دولت عراق مسئولیت امنیت خود منطقه را بر عهده دارند؛ الگویی که موفقیت یا شکست آن می‌تواند بر معادلات امنیتی دیگر مناطق شمال عراق نیز اثرگذار باشد.