جمهوری اسلامی بامداد دوشنبه اعلام کرد مجتبی خامنهای، فرزند علی خامنهای، به عنوان رهبر جدید ایران انتخاب شده است؛ تحولی که در میانه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران رخ میدهد و همزمان با ادامه حملات، افزایش تلفات و گسترش نگرانیها درباره آینده سیاسی و امنیتی کشور همراه شده است.
بر اساس بیانیهای که مجلس خبرگان رهبری اندکی پس از نیمهشب به وقت تهران منتشر کرد، این نهاد ۸۸ نفره مجتبی حسینی خامنهای را با «رأیی قاطع» به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی برگزیده است. رهبر در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی عالیترین مقام کشور به شمار میرود و اختیار نهایی را در مهمترین مسائل حکومتی، نظامی و سیاسی در دست دارد.
این تصمیم در شرایطی اعلام شد که حسن روحانی، رئیسجمهور پیشین ایران، پیشتر خواستار آن شده بود که انتخاب رهبر جدید تا پایان جنگ به تعویق بیفتد. با این حال، به نظر میرسد حاکمیت در اوج بحران، تثبیت سریع جانشینی در رأس قدرت را در اولویت قرار داده است.
نام مجتبی خامنهای در سالهای گذشته بارها در گمانهزنیها درباره جانشینی علی خامنهای مطرح شده بود. او در محافل سیاسی و رسانهای به عنوان چهرهای بانفوذ در ساختارهای امنیتی و شبکههای نزدیک به بیت رهبری شناخته میشد. پس از کشته شدن علی خامنهای در نخستین روزهای حملات آمریکا و اسرائیل، مسئله جانشینی به یکی از محورهای اصلی تحولات سیاسی در تهران تبدیل شد.
اعلام انتخاب رهبر جدید در حالی صورت گرفته که آمریکا و اسرائیل پیشتر نیز درباره رهبر آینده ایران موضعگیری کرده بودند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز یکشنبه گفت واشنگتن باید در انتخاب رهبر آینده ایران «سهمی» داشته باشد و هشدار داد اگر فرد انتخابشده از نظر آمریکا پذیرفتنی نباشد، «زیاد دوام نخواهد آورد». او همچنین مخالفت خود را با رهبری مجتبی خامنهای آشکارا بیان کرده بود.
اسرائیل نیز پیش از اعلام رسمی نام رهبر جدید هشدار داده بود هر فردی که برای این مقام انتخاب شود و حاضر به پذیرش خواستهها و منافع تلآویو و واشنگتن نباشد، ممکن است هدف قرار گیرد. به این ترتیب، انتخاب رهبر تازه ایران از همان آغاز در سایه تهدیدهای آشکار خارجی انجام شده است.
رسانههای دولتی ایران گزارش دادهاند که فرماندهی نیروهای مسلح با رهبر جدید بیعت کرده و سپاه پاسداران نیز در بیانیهای از آمادگی برای پیروی از او خبر داده است. علی لاریجانی، رئیس شورای عالی امنیت ملی ایران، پس از اعلام این تصمیم در تلویزیون دولتی گفت مجلس خبرگان با وجود تهدیدهای امنیتی، روز یکشنبه تشکیل جلسه داده و رهبر جدید را برگزیده است. او از مجتبی خامنهای به عنوان فردی یاد کرد که میتواند کشور را در شرایط حساس کنونی هدایت کند و خواستار وحدت در اطراف او شد.
این تحولات در حالی رخ میدهد که مقامهای جمهوری اسلامی همچنان بر ادامه تقابل با آمریکا و اسرائیل تأکید میکنند. پیشتر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، گفته بود جمهوری اسلامی به دنبال آتشبس نیست و «متجاوزان» را مجازات خواهد کرد. این مواضع نشان میدهد که تغییر در رأس هرم قدرت، دستکم در کوتاهمدت، نشانهای از تغییر فوری در رویکرد جنگی تهران به همراه نداشته است.
همزمان، اسرائیل حملات خود به مقامها و زیرساختهای ایران را ادامه داده است. ارتش اسرائیل اعلام کرده ابوالقاسم باباییان، رئیس تازهمنصوب دفتر نظامی رهبر جمهوری اسلامی، در حملهای در روز شنبه کشته شده است. این حملات بخشی از راهبرد اسرائیل برای هدف قرار دادن همزمان فرماندهان، مراکز فرماندهی و زیرساختهای کلیدی ایران توصیف میشود.
در نهمین روز کارزار مشترک آمریکا و اسرائیل علیه ایران، ساکنان تهران از دود غلیظ و انفجارهای شدید در نقاط مختلف شهر خبر دادند. به گفته آنان، حملات به تأسیسات ذخیره سوخت، آسمان شب تهران را با شعلهها و ستونهای دود روشن کرده بود. تصاویر منتشرشده نیز از حمله به مخازن سوخت در شهران و دیگر مراکز ذخیرهسازی حکایت دارد؛ حملاتی که علاوه بر ابعاد نظامی، نگرانیهای جدی درباره پیامدهای انسانی و زیستمحیطی برانگیخته است.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، این حملات را «مرحلهای تازه و خطرناک» از جنگ خواند و آن را جنایت جنگی توصیف کرد. او گفت حمله به انبارهای سوخت باعث انتشار مواد خطرناک و سمی در هوا شده است. در مقابل، ارتش اسرائیل این تأسیسات را «اهداف مشروع نظامی» دانسته و گفته است از این انبارها برای تأمین نیازهای جنگی ایران، از جمله تولید یا ذخیره سوخت موشکهای بالستیک، استفاده میشده است.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز گفته است حملات ادامه خواهد یافت و دولت او حاکمان ایران را «بیرحمانه» هدف قرار خواهد داد. او در پیامی ویدئویی گفت اسرائیل طرحی سازمانیافته با «غافلگیریهای بسیار» برای بیثبات کردن جمهوری اسلامی و فراهم کردن زمینه تغییر در ایران در اختیار دارد. این اظهارات نشان میدهد که اسرائیل اکنون آشکارتر از پیش، فراتر از حملات محدود نظامی، بر تضعیف ساختار سیاسی جمهوری اسلامی تمرکز کرده است.
ترامپ نیز همزمان در گفتوگو با خبرنگاران در هواپیمای ریاستجمهوری بار دیگر گفت که به دنبال مذاکره برای پایان دادن به جنگ نیست. او افزود ممکن است شرایط بهگونهای پیش برود که دیگر کسی باقی نمانده باشد که بگوید «تسلیم میشویم». این موضعگیری، همراه با تأکید اسرائیل بر ادامه حملات، نشانهای از دور شدن چشمانداز یک راهحل سیاسی فوری برای پایان جنگ تلقی میشود.
در بعد انسانی، هزینههای جنگ همچنان رو به افزایش است. ارتش آمریکا روز یکشنبه اعلام کرد شمار نظامیان آمریکایی کشتهشده در حمله اولیه تلافیجویانه ایران به هفت نفر رسیده است. از سوی دیگر، نماینده ایران در سازمان ملل گفته است حملات آمریکا و اسرائیل تاکنون دستکم ۱۳۳۲ غیرنظامی ایرانی را کشته و هزاران نفر دیگر را زخمی کردهاند.
همزمان، این جنگ فشار سنگینی بر بازار انرژی و شبکه حملونقل جهانی وارد کرده است. خسارت به تأسیسات، اختلال در زنجیرههای لجستیکی و افزایش خطر برای کشتیرانی، نگرانیها را درباره کاهش عرضه نفت و ادامه اختلال در عبور محمولهها از تنگه هرمز افزایش داده است. در واکنش به این نگرانیها، بهای معاملات آتی نفت خام آمریکا در آغاز معاملات روز دوشنبه بیش از ۲۰ درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح خود از ژوئیه ۲۰۲۲ رسید؛ افزایشی که از اثر مستقیم جنگ بر اقتصاد جهانی حکایت دارد.
انتخاب مجتبی خامنهای در میانه جنگ، نهفقط نشانه تلاش جمهوری اسلامی برای پر کردن سریع خلأ قدرت، بلکه بازتابی از ورود ایران به مرحلهای تازه و پرمخاطره است؛ مرحلهای که در آن همزمان با جنگ خارجی، آینده رهبری، ثبات داخلی و سرنوشت ساختار سیاسی کشور نیز به شدت زیر فشار قرار گرفته است.