رویترز در گزارشی تازه مینویسد ترکیب تورم سنگین، سقوط قدرت خرید، کاهش درآمدهای نفتی و مالیاتی، اختلال در واردات و آسیب به زیرساختها و تولید، فشار بیسابقهای بر اقتصاد و معیشت مردم ایران وارد کرده است. به گفته مقامهای ایرانی که با این خبرگزاری گفتوگو کردهاند، نگرانی اصلی حاکمیت تنها وخامت اوضاع اقتصادی نیست، بلکه احتمال تبدیل نارضایتیهای معیشتی به موج تازهای از اعتراضات سراسری است؛ نگرانیای که همزمان با افزایش برخوردهای امنیتی و آمادهشدن حکومت برای فشارهای اقتصادی تازه آمریکا تشدید شده است.
رویترز در گزارشی که ۱۷ اوت منتشر کرد، با سه مقام ایرانی، دو فرد مطلع از محافل سیاسی، یک مقام پیشین و ۱۲ شهروند ایرانی گفتوگو کرده است. این افراد به دلیل نگرانی از پیامدهای احتمالی یا نداشتن مجوز برای گفتوگو با رسانهها، به شرط ناشناس ماندن سخن گفتهاند.
مجموع این گفتوگوها تصویری از اقتصادی ارائه میدهد که پیش از جنگ نیز با تورم مزمن، کاهش ارزش ریال، کمبود انرژی، تحریمهای گسترده و ضعفهای ساختاری روبهرو بود و اکنون باید هزینههای جنگ، خسارت به زیرساختها، اختلال در تجارت، کاهش تولید و هزینههای بازسازی را نیز تحمل کند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، روز جمعه وعده داد فشار اقتصادی سنگینی بر ایران وارد کند. یک روز پیش از آن نیز اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، گفته بود واشنگتن از هفته آینده اقداماتی علیه تهران اعمال خواهد کرد که به گفته او «هرگز دیده نشدهاند». آمریکا تاکنون جزئیات این اقدامات را اعلام نکرده است.
تورم؛ از سفره خانوار تا اجارهخانه
بر اساس آمار مرکز آمار ایران که رویترز به آن استناد کرده، تورم سالانه در ماه ژوئیه به ۶۶ درصد رسیده و قیمت کالاها و خدمات مصرفی نسبت به مدت مشابه سال قبل ۸۷.۹ درصد افزایش یافته است. تورم مواد غذایی نیز در همین دوره به حدود ۱۲۸ درصد رسیده است.
این ارقام در گزارشهای داخلی نیز بازتاب یافتهاند. خبرگزاری ایلنا با استناد به دادههای مرکز آمار نوشته است تورم نقطهبهنقطه خوراکیها در تیرماه به ۱۲۸.۱ درصد رسیده و قیمت دستکم هشت قلم خوراکی طی یک سال بیش از دو برابر شده است. در همین حال، تورم سالانه ۶۶ درصد و تورم نقطهبهنقطه ۸۷.۹ درصد اعلام شده است.
فشار افزایش قیمتها تنها به مواد غذایی محدود نمیشود. بر اساس آمار مرکز آمار ایران، اجارهبها در ماه مارس ۳۱ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته و رسانههای دولتی نیز از رشد حدود ۵۰ درصدی قیمت مسکن در تهران طی یک سال خبر دادهاند.
حداقل دستمزد نیز با وجود افزایش حدود ۶۰ درصدی در سال جاری، نتوانسته افت شدید قدرت خرید را جبران کند. ارزش دلاری حداقل دستمزد از حدود ۱۰۵ دلار در اواخر ماه مارس به حدود ۸۶ دلار کاهش یافته است.
ایلنا در گزارشی درباره هزینه زندگی کارگران نوشته است هزینه سبد حداقلی معیشت یک خانوار کارگری در پایان تیرماه به حدود ۹۰ میلیون تومان رسیده، در حالی که مجموع دریافتی یک کارگر متأهل دارای یک فرزند و یک سال سابقه، با احتساب مزایا، حدود ۲۴.۹ میلیون تومان بوده است. بر اساس این محاسبات، دستمزد یک کارگر تنها حدود ۲۷.۵۸ درصد هزینههای حداقلی زندگی خانوار را پوشش میدهد.
فشار اقتصادی در روایت شهروندانی که با رویترز گفتوگو کردهاند، ملموستر است.
حسین، کارمند دولت در یزد، به رویترز گفته است حقوقش ظرف چند روز تمام میشود و گوشت و مرغ دیگر جایی در سفره خانواده او ندارد. او میگوید دیگر نمیداند چگونه باید هزینههای زندگی را تأمین کند.
بیژن، ۴۰ ساله، نیز گفته است ۱۵ سال پیش زمانی که بهعنوان مهندس وارد بازار کار شد، ماهانه حدود هزار دلار درآمد داشت، اما اکنون به تدریس آنلاین روی آورده است. او و همسرش در مجموع به زحمت حدود ۴۰۰ دلار در ماه درآمد دارند و برای کاهش هزینههای زندگی ناچار شدهاند تهران را ترک کنند.
او به رویترز گفته است اکنون بخش عمده وقتش یا صرف کار کردن میشود، یا جستوجوی کار و یا نگرانی از اینکه ممکن است هیچ کاری پیدا نکند.
اقتصادی با درآمد کمتر و هزینه واردات بیشتر
جنگ فشارهای تازهای بر اقتصادی وارد کرده که پیش از آن نیز با بحرانهای عمیق روبهرو بود. حملات به کارخانهها، نیروگاهها، شبکههای حملونقل و دیگر زیرساختهای حیاتی، بخشی از تولید و تجارت کشور را مختل کرده است.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی ایران، هفته گذشته در دیدار با دبیران کل احزاب و فعالان سیاسی گفت مشکلات کشور «چندین برابر» شده و درآمدهای دولت کاهش یافته است.
او توضیح داد کالاهایی که پیشتر از طریق کشتی و مسیرهای مستقیمتر وارد کشور میشدند، اکنون ناچارند مسیرهای طولانیتری را طی کنند و همین موضوع هزینه حملونقل، واردات و در نهایت قیمت تمامشده کالاها را افزایش داده است.
پزشکیان همچنین گفت ایران دیگر قادر نیست مانند گذشته نفت بفروشد و از سوی دیگر، بخشی از کارخانهها در جریان جنگ آسیب دیدهاند؛ عاملی که به کاهش درآمدهای مالیاتی دولت نیز منجر شده است. او افزایش قیمتها در چنین شرایطی را «طبیعی» توصیف کرد.
فشار بر مسیرهای جایگزین واردات نیز افزایش یافته است. ایران تلاش کرده انتقال کالاهای ضروری را از طریق کریدورهای زمینی و مسیر دریای خزر ادامه دهد، اما آسیب به پلها و مسیرهای حملونقل زمینی، زمان و هزینه انتقال کالا را افزایش داده است.
رضا سپهوند، نماینده مجلس، نیز به ایلنا گفته است محاصره دریایی عملاً واردات بنزین را متوقف کرده است. به گفته او، تولید روزانه بنزین در ایران حدود ۱۳۰ میلیون لیتر است، در حالی که مصرف روزانه به حدود ۱۳۷ میلیون لیتر میرسد.
نگرانی حکومت از تبدیل بحران معیشتی به اعتراض
رویترز مینویسد برای حاکمان جمهوری اسلامی، شاید خود بحران اقتصادی تنها نگرانی نباشد؛ نگرانی مهمتر آن است که تشدید مشکلات معیشتی بار دیگر زمینه اعتراضات گسترده در سراسر کشور را فراهم کند.
سه مقام ایرانی که با رویترز گفتوگو کردهاند، افزایش فشارهای اقتصادی و اجتماعی را از عواملی دانستهاند که میتواند به دور تازهای از ناآرامیهای سراسری منجر شود.
در سالهای اخیر، بحران اقتصادی و کاهش سطح زندگی بارها به اعتراضات گسترده در ایران دامن زده است. رویترز مینویسد اعتراضات اقتصادی ژانویه امسال با مداخله سپاه پاسداران و بسیج سرکوب شد و هزاران نفر در جریان آن کشته شدند. گزارشهای این خبرگزاری در همان مقطع نیز از گسترش اعتراضات ناشی از تورم، کاهش قدرت خرید و بحران اقتصادی به مناطق مختلف کشور خبر داده بود.
در چنین فضایی، انتصاب حسین طائب، از چهرههای امنیتی شناختهشده و مرتبط با سرکوب اعتراضات پیشین، به فرماندهی بسیج در هفته گذشته نیز بهعنوان یکی از نشانههای نگرانی حکومت از احتمال بازگشت اعتراضات ارزیابی شده است.
گروههای حقوق بشری نیز میگویند جمهوری اسلامی در ماههای اخیر، همزمان با افزایش نگرانیها درباره تجدید اعتراضات، دامنه اعدامها، بازداشتها، احضارها و صدور احکام سنگین زندان علیه روزنامهنگاران، وکلا، فعالان مدنی، مدافعان حقوق بشر و دانشجویان را افزایش داده است.
مقامهای جمهوری اسلامی این اقدامات را برای حفظ امنیت و ثبات کشور در شرایط جنگی ضروری میدانند، اما منتقدان معتقدند تشدید سرکوب میتواند شکاف میان حاکمیت و جامعهای را که زیر فشار شدید اقتصادی قرار دارد، عمیقتر کند.
فشارهای اقتصادی تازه در راه است
گزارش رویترز در شرایطی منتشر شده که مقامهای آمریکایی از اعمال دور تازهای از فشارهای اقتصادی علیه تهران سخن گفتهاند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، اعلام کرده است اقداماتی که واشنگتن در نظر دارد میتواند از شدیدترین فشارهای اقتصادی اعمالشده علیه یک کشور باشد و جزئیات آن قرار است بهزودی اعلام شود.
این فشارهای تازه در حالی متوجه جمهوری اسلامی خواهد شد که اقتصاد ایران همزمان با کاهش فروش نفت، افت درآمدهای مالیاتی، آسیب به بخش تولید، افزایش هزینه واردات و تورم بسیار بالا دستوپنجه نرم میکند.
رویترز به نقل از سه مقام ایرانی مینویسد ترکیب این عوامل میتواند زمینه را برای ناآرامیهای تازه فراهم کند.
اما برای بخش بزرگی از جامعه ایران، بحران اقتصادی پیش از آنکه در قالب آمار و شاخصهای اقتصادی معنا پیدا کند، در زندگی روزمره خود را نشان داده است: کوچکتر شدن سفرهها، حذف گوشت و مرغ، تمام شدن حقوق در نخستین روزهای ماه، دشوارتر شدن یافتن شغل و کوچ خانوادهها از شهرهای گرانقیمت برای کاهش هزینههای زندگی.
در سوی دیگر، نشانههایی وجود دارد که حکومت خود را برای احتمال بازگشت اعتراضات آماده میکند؛ از انتصاب چهرههای امنیتی مرتبط با سرکوبهای گذشته گرفته تا افزایش فشار بر فعالان، روزنامهنگاران و منتقدان.
در تصویری که گزارش رویترز ترسیم میکند، بحران اقتصادی ایران دیگر صرفاً مسئلهای مربوط به تورم و معیشت نیست؛ بلکه به یک چالش سیاسی و امنیتی تبدیل شده است که مقامهای جمهوری اسلامی آن را با خطر شعلهور شدن دوباره اعتراضات سراسری پیوند میدهند.