تخلیه چهار موضع نظامی و تونل‌های پ.ک.ک در کوهستان متینا، واقع در استان دهوک اقلیم کردستان عراق، پرسش تازه‌ای را درباره آینده حضور نظامی ترکیه در خاک عراق مطرح کرده است. در حالی که آنکارا همچنان تأمین امنیت مرزهای خود را شرط خروج نیروهایش می‌داند، بغداد برای بازگرداندن کنترل مناطق مرزی و پایان دادن به حضور نیروهای مسلح غیردولتی تلاش می‌کند. هم‌زمان، توافق بر سر واگذاری پایگاه بعشیقه و ادغام نیروهای مقاومت شنگال در ساختارهای امنیتی عراق، معادلات نظامی و سیاسی شمال عراق را وارد مرحله تازه‌ای کرده است.
نشریه امواج مدیا در گزارشی تحلیلی به قلم مهمت آلاجا، منتشرشده در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، به بررسی پیامدهای عقب‌نشینی نیروهای حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) از برخی مواضع نظامی خود در اقلیم کردستان عراق پرداخته و این پرسش را مطرح کرده است که آیا کاهش فعالیت نظامی پ.ک.ک می‌تواند زمینه خروج نیروهای ترکیه از خاک عراق را فراهم کند یا آنکارا همچنان به حضور نظامی خود ادامه خواهد داد؟
به نوشته این نشریه، روند صلح میان دولت ترکیه و پ.ک.ک که از اکتبر ۲۰۲۴ وارد مرحله تازه‌ای شده، اکنون پیامدهای مستقیمی برای وضعیت امنیتی اقلیم کردستان و روابط بغداد، اربیل و آنکارا به همراه دارد.
ترکیه طی سال‌های گذشته حضور نظامی خود در مناطق شمالی عراق را با ضرورت مقابله با فعالیت‌های مسلحانه پ.ک.ک توجیه کرده است. با این حال، عقب‌نشینی این گروه از شماری از مواضع مرزی، بار دیگر مسئله ضرورت ادامه استقرار نیروهای ترکیه در خاک عراق را به موضوعی قابل بحث تبدیل کرده است.
خروج پ.ک.ک از چهار موضع نظامی در متینا
پ.ک.ک در بیانیه‌ای در ۸ اکتبر اعلام کرد که نیروهایش چهار موضع و تونل نظامی در منطقه متینا، در غرب زاپ، را تخلیه کرده‌اند.
منابع امنیتی ترکیه نیز در ۱۲ اکتبر تأیید کردند که چهار موضع موسوم به هبات، یاجک، صبری و ساسون در منطقه بازه متینا تخلیه شده‌اند.
این عقب‌نشینی در چارچوب روند صلح و پس از تصویب قانونی در پارلمان ترکیه در اوت ۲۰۲۶ صورت گرفته است؛ قانونی که چارچوب حقوقی انحلال پ.ک.ک، خلع سلاح و بازگشت مشروط اعضای این گروه به زندگی غیرنظامی را مشخص می‌کند.
پ.ک.ک در بیانیه خود تأکید کرده است که با خروج نیروهایش از مواضع نزدیک مرز، دیگر نباید بهانه‌ای برای استناد دولت ترکیه به تهدید نظامی این گروه باقی بماند.
با این حال، هنوز روشن نیست نیروهای خارج‌شده از این مواضع به کجا منتقل شده‌اند، سلاح‌های آنان چه سرنوشتی خواهد داشت و آیا فعالیت نظامی پ.ک.ک در دیگر مناطق عراق نیز پایان خواهد یافت یا خیر.
امواج مدیا این ابهام‌ها را از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده آینده حضور نظامی ترکیه در عراق می‌داند.
آیا نیروهای ترکیه جایگزین پ.ک.ک شده‌اند؟
یکی از نکات مهم گزارش امواج مدیا، مسئله کنترل مواضعی است که پ.ک.ک از آنها عقب‌نشینی کرده است.
بر اساس گزارشی که در ۱۸ اکتبر منتشر شد، نیروهای ترکیه ظاهراً برخی از مواضع پیشین پ.ک.ک را در اختیار گرفته‌اند. با این حال، این گزارش هنوز به‌طور مستقل تأیید نشده است.
در صورت تأیید چنین وضعیتی، خروج پ.ک.ک الزاماً به معنای کاهش حضور نظامی در منطقه نخواهد بود، بلکه ممکن است تنها به جابه‌جایی نیروهای مسلح و تغییر کنترل مواضع نظامی منجر شود.
این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که یکی از اهداف اعلام‌شده روند صلح، کاهش تنش‌های نظامی در مناطق مرزی است.
اگر نیروهای ترکیه جایگزین پ.ک.ک در مواضع تخلیه‌شده شوند، موضوع حاکمیت عراق و اختیارات دولت اقلیم کردستان در اداره مناطق مرزی همچنان حل‌نشده باقی خواهد ماند.
آنکارا: خروج نیروها به تأمین امنیت مرزها بستگی دارد
یاشار گولر، وزیر دفاع ترکیه، در ۲۰ اکتبر اعلام کرد که نیروهای کشورش تا زمانی در خاک عراق باقی خواهند ماند که آنکارا از تأمین امنیت مرزهای خود اطمینان پیدا کند.
یک مقام امنیتی ترکیه نیز در گفت‌وگو با امواج مدیا، بدون افشای نام خود، تأکید کرده است که کاهش حضور نظامی این کشور به پایان واقعی تهدیدهای امنیتی مورد ادعای آنکارا بستگی دارد.
این مقام، حضور ارتش ترکیه در شمال عراق را نتیجه آنچه ناتوانی یا بی‌میلی دولت مرکزی عراق در مقابله با پ.ک.ک خواند، دانسته است.
با این حال، گزارش امواج مدیا یادآور می‌شود که اگر فعالیت نظامی پ.ک.ک کاهش یابد و بغداد بتواند مسئولیت تأمین امنیت مناطق مرزی را برعهده بگیرد، توجیه ادامه حضور نظامی ترکیه در مقیاس کنونی دشوارتر خواهد شد.
در چنین شرایطی، آینده پایگاه‌های نظامی ترکیه بیش از گذشته به توافق‌های امنیتی میان بغداد و آنکارا وابسته خواهد بود.
توافق بغداد و آنکارا بر سر پایگاه بعشیقه
یکی از مهم‌ترین تحولات ماه‌های اخیر، توافق دولت‌های عراق و ترکیه درباره واگذاری تدریجی پایگاه نظامی بعشیقه ـ زلیکان در شمال‌شرق موصل است.
در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، و علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک توافق کردند که نیروهای ترکیه بر اساس سازوکار و جدول زمانی مورد توافق دو کشور، کنترل این پایگاه را به دولت فدرال عراق واگذار کنند.
این توافق با تعهد دولت عراق برای گسترش اقتدار نهادهای رسمی در منطقه شنگال و پایان دادن به حضور گروه‌های مسلح خارجی غیرمجاز ارتباط دارد.
ترکیه از سال ۲۰۱۵ و در چارچوب حمایت از نیروهای محلی در جنگ علیه داعش، در پایگاه بعشیقه حضور نظامی داشته است.
با این حال، امواج مدیا تأکید می‌کند که وضعیت بعشیقه با شبکه پایگاه‌های نظامی ترکیه در مناطق مرزی اقلیم کردستان تفاوت اساسی دارد.
آنکارا از سال ۲۰۱۹ و با آغاز مجموعه عملیات نظامی موسوم به «پنجه»، شمار زیادی از مواضع و پایگاه‌های نظامی خود را در مناطق کوهستانی شمال عراق گسترش داده است.
از این رو، توافق برای تحویل بعشیقه را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه تصمیم ترکیه برای خروج از تمامی مناطق اقلیم کردستان دانست.
شنگال و ادغام نیروهای مقاومت ایزدی در ساختار امنیتی عراق
تحولات منطقه شنگال، یکی دیگر از محورهای مهم در آینده روابط امنیتی بغداد و آنکاراست.
ترکیه در سال‌های گذشته، حضور نیروهای مقاومت شنگال (ی‌ب‌ش) را به دلیل ارتباط این گروه با پ.ک.ک، تهدیدی علیه امنیت خود معرفی کرده است.
این نیروها که از جامعه ایزدی تشکیل شده‌اند، در جریان حملات داعش به شنگال در سال ۲۰۱۴ و پس از آن، نقش مهمی در مقاومت مسلحانه و دفاع از جامعه ایزدی ایفا کردند.
در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، دولت عراق و فرماندهی نیروهای مقاومت شنگال از توافقی برای پایان دادن به ساختار نظامی مستقل این نیروها و ادغام اعضای آنها در نهادهای امنیتی رسمی عراق خبر دادند.
بر اساس اطلاعات منتشرشده، این توافق شامل ۴۱۶۵ نفر از اعضای نیروهای مقاومت شنگال و یگان‌های زنان شنگال می‌شود.
فرماندهی این نیروها اعلام کرده است که ورود به ساختارهای رسمی دولت عراق به معنای چشم‌پوشی از تاریخ مقاومت و فداکاری‌های اعضای این گروه نیست، بلکه انتقال فعالیت آنان به مرحله‌ای تازه در چارچوب نهادهای دولتی است.
با وجود اعلام این توافق، جزئیات اجرایی و جدول زمانی کامل ادغام نیروها هنوز روشن نشده است.
این تحول می‌تواند یکی از دلایلی را که ترکیه برای ادامه حضور نظامی خود در عراق مطرح کرده، تضعیف کند؛ هرچند پایان حضور نیروهای مقاومت شنگال به‌عنوان یک سازمان نظامی مستقل، به‌تنهایی تضمینی برای خروج ارتش ترکیه از اقلیم کردستان نخواهد بود.
حضور نظامی ترکیه و مسئله خلع سلاح گروه‌های مسلح عراق
گزارش امواج مدیا همچنین به ارتباط میان حضور نظامی ترکیه و تلاش دولت عراق برای کنترل سلاح گروه‌های مسلح داخلی پرداخته است.
دولت علی الزیدی در تلاش است گروه‌های مسلح خارج از ساختار فرماندهی دولت را به خلع سلاح یا ادغام در نهادهای رسمی امنیتی و نظامی وادار کند.
با این حال، شماری از گروه‌های مسلح عراقی خروج نیروهای خارجی، از جمله ارتش ترکیه، را از شروط خلع سلاح خود اعلام کرده‌اند.
گردان‌های سیدالشهدا در ۲۹ اوت اعلام کرد که خروج نیروهای ترکیه و پ.ک.ک از خاک عراق باید در چارچوب شروط مربوط به خلع سلاح گروه‌های مسلح مورد توجه قرار گیرد.
هادی العامری، رهبر سازمان بدر و از چهره‌های بانفوذ چارچوب هماهنگی شیعیان عراق، نیز در ۳۰ اوت خواستار خروج نیروهای ترکیه و خلع سلاح گروه‌هایی شد که به گفته او از خاک عراق برای تهدید امنیت کشورهای همسایه استفاده می‌کنند.
این مواضع نشان می‌دهد که حضور ارتش ترکیه در شمال عراق تنها مسئله‌ای میان بغداد و آنکارا نیست، بلکه به رقابت‌های سیاسی داخلی و آینده گروه‌های مسلح عراق نیز پیوند خورده است.
امواج مدیا به نقل از یک مقام بلندپایه پیشین عراق گزارش داده است که در صورت حل‌وفصل مسئله پ.ک.ک، برخی گروه‌های مسلح شیعه ممکن است فشار خود را برای خروج نیروهای ترکیه افزایش دهند.
چنین وضعیتی می‌تواند دولت عراق را با چالشی دوگانه مواجه کند: از یک سو تلاش برای پایان دادن به حضور نظامی خارجی و از سوی دیگر، متقاعد کردن گروه‌های مسلح داخلی به پذیرش انحصار سلاح در اختیار نهادهای دولتی.
موضع دولت اقلیم کردستان؛ حمایت از روند صلح و پایان حضور نیروهای خارجی
دولت اقلیم کردستان نیز یکی از بازیگران اصلی این تحولات محسوب می‌شود.
مقر اصلی پ.ک.ک در کوهستان قندیل قرار دارد و بخش مهمی از پایگاه‌های نظامی ترکیه نیز در مناطق مختلف اقلیم کردستان مستقر هستند.
نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم کردستان، در ۱۲ اکتبر روند صلح میان ترکیه و پ.ک.ک را جدی توصیف کرد و اعلام کرد که دولت اقلیم کردستان اقدامات لازم را در ارتباط با آنکارا و قندیل انجام داده است.
رێبر احمد، وزیر امور داخله اقلیم کردستان، نیز از سیاست دولت عراق برای پایان دادن به حضور نیروهای خارجی و گروه‌های مسلح غیردولتی حمایت کرده است.
با این حال، مسئله اساسی همچنان بی‌پاسخ مانده است: در صورت خروج نیروهای پ.ک.ک و کاهش حضور نظامی ترکیه، مسئولیت کنترل و تأمین امنیت مناطق تخلیه‌شده برعهده کدام نیروها خواهد بود؟
آیا نیروهای پیشمرگه اقلیم کردستان، ارتش عراق یا نیروهای مرزبانی دولت فدرال مسئولیت این مناطق را برعهده خواهند گرفت؟
پاسخ به این پرسش‌ها می‌تواند آینده امنیت مناطق مرزی و روابط بغداد، اربیل و آنکارا را تعیین کند.
آینده حضور نظامی ترکیه؛ خروج واقعی یا تغییر آرایش نیروها؟
امواج مدیا در جمع‌بندی گزارش خود تأکید می‌کند که عقب‌نشینی پ.ک.ک از مواضع نظامی در اقلیم کردستان، به‌خودی‌خود به خروج نیروهای ترکیه از خاک عراق منجر نخواهد شد.
با این حال، ادامه روند خلع سلاح و انحلال ساختار نظامی پ.ک.ک می‌تواند دلایلی را که آنکارا برای حفظ پایگاه‌های نظامی خود در عراق مطرح کرده است، تضعیف کند.
آینده این روند به چند مسئله اساسی وابسته است: سرنوشت نیروها و تسلیحات پ.ک.ک، توانایی دولت عراق در تأمین امنیت مناطق مرزی، اجرای توافق مربوط به پایگاه بعشیقه و دستیابی به تفاهم امنیتی میان بغداد، اربیل و آنکارا.
در کنار این مسائل، موفقیت دولت عراق در ادغام نیروهای مقاومت شنگال و کنترل سلاح گروه‌های مسلح نیز بر روند تحولات تأثیر خواهد گذاشت.
پرسش اصلی اکنون این است که آیا پایان حضور مسلحانه پ.ک.ک در برخی مناطق اقلیم کردستان به پایان حضور نظامی ترکیه نیز منجر خواهد شد، یا آنکه شمال عراق شاهد تغییر آرایش نیروهای نظامی، بدون کاهش واقعی حضور ارتش‌های خارجی خواهد بود؟
پاسخ نهایی به این پرسش را نه صرفاً بیانیه‌های سیاسی، بلکه اجرای عملی توافق‌ها، تحویل پایگاه‌ها و نحوه استقرار نیروهای رسمی عراقی در مناطق تخلیه‌شده روشن خواهد کرد.