نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام روز سهشنبه ۳۰ ژوئن در پاریس آغاز شد؛ نشستی که در آن بیش از هزار شرکتکننده از حدود صد کشور، از جمله فعالان حقوق بشر، حقوقدانان، سیاستمداران، دیپلماتها و بازماندگان محکومان به مرگ گرد آمدهاند تا بار دیگر بر ضرورت لغو جهانی مجازات اعدام تأکید کنند.
این کنگره در شرایطی برگزار میشود که هرچند ۱۱۴ کشور مجازات مرگ را لغو کردهاند، ۴۷ کشور همچنان آن را اجرا میکنند و شمار اعدامها در جهان به سطحی بیسابقه در بیش از چهل سال گذشته رسیده است. همزمان بیش از ۲۶ هزار نفر در کشورهای مختلف همچنان در صف مرگ و در انتظار اجرای حکم اعدام به سر میبرند.
فیلیپ موریس، آخرین محکوم به اعدام در فرانسه، از چهرههای حاضر در این نشست است. او که در سال ۱۹۸۰ از سوی دادگاه جنایی پاریس به مرگ محکوم شد و پس از پیروزی فرانسوا میتران در سال ۱۹۸۱ مورد عفو قرار گرفت، امروز مجازات اعدام را «قتل قانونیشده» مینامد. او میگوید: «مجازات مرگ عمل عدالت نیست؛ قتل است، چون با برنامهریزی قبلی انجام میشود.»
موریس، که اکنون پژوهشگر مرکز ملی پژوهشهای علمی فرانسه است، از روبر بدنتر، وزیر دادگستری پیشین فرانسه و معمار لغو مجازات اعدام در این کشور، به عنوان یکی از وکلای خود یاد کرد و گفت: «او میدانست مرگ یعنی چه. همیشه میتوان دلیلی برای کشتن پیدا کرد، اما هیچ دلیل خوبی برای کشتن یک انسان وجود ندارد.»
این نخستین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام است که بدون حضور روبر بدنتر برگزار میشود. بدنتر، که سالها پدر معنوی جنبش لغو مجازات اعدام در فرانسه و از چهرههای جهانی این مبارزه بود، همواره بر ناپذیرفتنی بودن مجازات مرگ تأکید میکرد و آن را نشانه خطاپذیری خطرناک نظام عدالت میدانست.
رافائل شنوی-هزان، مدیرکل سازمان «با هم علیه مجازات اعدام»، میگوید این مبارزه در شرایط کنونی بیش از همیشه ضروری است. به گفته او، در برخی کشورها دفاع از لغو مجازات اعدام خود میتواند به بهای جان فعالان تمام شود. او تأکید میکند که این نشست سهسالانه، فرصتی برای گردهم آمدن شاهدان مستقیم، خانوادهها، سازمانهای حقوق بشری و مقامهای سیاسی است تا صدای محکومان به مرگ شنیده شود.
بخش مهمی از کنگره به روایت کسانی اختصاص دارد که سالها در «راهروهای مرگ» بودهاند یا با خطر اجرای حکم اعدام روبهرو شدهاند. پیت اوکو از کنیا، دانیل گوین از آمریکا، خواکین خوزه مارتینز از اسپانیا و مومیا ابوجمال از آمریکا، از جمله چهرههایی هستند که سرگذشت آنان نماد شکنجه روانی، بیعدالتی قضایی و نابرابری طبقاتی در نظامهای مجازات مرگ شده است.
خواکین خوزه مارتینز، که ۴۳ ماه را در زندانهای آمریکا و در انتظار اعدام گذراند، در این نشست گفت زمانی خود از مدافعان سرسخت مجازات مرگ بوده است. او پس از محکوم شدن به اعدام در سال ۱۹۹۷، با کمک یک کارزار گسترده حقوقی و مالی توانست محاکمه مجدد بگیرد و سرانجام در سال ۲۰۰۱ در دادگاه فلوریدا تبرئه و آزاد شد. او میگوید تجربه زندان به او نشان داد بسیاری از بیگناهان در صف مرگ قرار دارند و نظام اعدام بر «جهل، پول و قربانی کردن فرودستان» استوار است.
فعالان ضد اعدام در پاریس تأکید کردند مجازات مرگ بیش از همه دامن فقرا، اقلیتها و گروههای بهحاشیهراندهشده را میگیرد. به گفته رافائل شنوی-هزان، در آمریکا شهروندان سیاهپوست و لاتینتبار بیش از دیگران قربانی این نظاماند و در ایران، کردها و بلوچها از جمله گروههایی هستند که به شکل نامتناسب با مجازات اعدام روبهرو میشوند. او این روند را نشانهای از تبعیض اجتماعی، نژادی، قومی و جنسیتی در اجرای مجازات مرگ دانست.
امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، در نخستین روز کنگره گفت مبارزه برای لغو مجازات اعدام همچنان نبردی کاملاً معاصر است، زیرا بحث بازگشت به اعدام حتی در کشورهایی که دههها پیش آن را کنار گذاشتهاند، دوباره مطرح میشود. سازمانهای حاضر در کنگره هشدار دادند که بحرانهای امنیتی، جنگها، تروریسم و پوپولیسم کیفری در بسیاری از کشورها زمینه بازگشت یا تشدید مجازات مرگ را فراهم کرده است.
در کنار مسئله اعدام، موضوع حبس ابد بدون امکان آزادی مشروط نیز در این کنگره برجسته شده است. بسیاری از سازمانهای حقوق بشری آن را شکل مدرن «مرگ تدریجی در زندان» میدانند. هیدکو هاکاماتا، خواهر ایوائو هاکاماتا، زندانی ژاپنی که ۴۶ سال را در راهروی مرگ گذراند، گفت یک عمر زندان انسان را از درون نابود میکند.
پرونده مومیا ابوجمال، روزنامهنگار و فعال سیاهپوست آمریکایی، نیز در همین چارچوب بار دیگر مطرح شد. او که در سال ۱۹۸۱ بازداشت و در سال ۱۹۸۲ به مرگ محکوم شد، در سال ۲۰۱۱ شاهد تبدیل حکم خود به حبس ابد بود، اما اکنون در ۷۲ سالگی و پس از بیش از ۴۴ سال زندان، با وخامت وضعیت جسمی روبهروست. در حاشیه کنگره، نشستی در مجلس ملی فرانسه با موضوع «مجازات مرگ از طریق زندان» و با حضور فعالان فرانسوی و آمریکایی برای دفاع از آزادی او و لغو حبس ابد بدون امکان آزادی برگزار میشود.
نهمین کنگره جهانی علیه مجازات اعدام تا دوم ژوئیه ادامه خواهد داشت. پیام اصلی شرکتکنندگان روشن است: در جهانی که هنوز دهها کشور انسانها را به نام قانون میکشند، لغو مجازات اعدام نه موضوعی متعلق به گذشته، بلکه یکی از urgentترین نبردهای حقوق بشری امروز است.
